به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام رسول مزروعی بعدازظهر شنبه در همایش ملی «حکمرانی جمعیت و خانواده» که با حضور مدیران حوزههای علمیه در مجتمع یاوران حضرت مهدی (عج) قم برگزار شد، اظهار کرد: مسئله سقط جنین تنها یک موضوع پزشکی یا جمعیتی نیست، بلکه ابعاد اعتقادی، فقهی، حقوقی، فرهنگی و اجتماعی گستردهای دارد و هرگونه تصمیمگیری درباره آن باید بر پایه این مجموعه از مبانی صورت گیرد.
وی با اشاره به برگزاری نشستهایی با حضور جمعی از استادان و متخصصان حوزه سلامت و علوم پزشکی افزود: در یکی از این جلسات که با حضور شماری از صاحبنظران رشتههای مختلف پزشکی برگزار شد، آمارهای نگرانکنندهای درباره سقط جنین در کشور مطرح شد که نشان میداد ابعاد این پدیده بسیار گستردهتر از آن چیزی است که در افکار عمومی تصور میشود.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی ادامه داد: بر اساس آمارهای ارائهشده در آن نشست، سالانه حدود ۵۵۰ هزار مورد سقط جنین در کشور رخ میدهد که این میزان از شمار قربانیان بسیاری از بحرانهای بزرگ نیز بیشتر است، اما با وجود چنین آماری، حساسیت عمومی و رسانهای متناسبی نسبت به آن شکل نگرفته است.
وی تصریح کرد: در مقاطعی برای بحرانهایی با آمار مرگومیر بسیار کمتر، فضای عمومی کشور به صورت کامل تحت تأثیر قرار گرفت و گزارشهای روزانه از تعداد جانباختگان منتشر میشد، اما درباره پدیدهای با این گستردگی، نه اطلاعرسانی متناسبی انجام شد و نه حساسیت لازم در سطح جامعه ایجاد شد.
آمار سقط جنین در ایران از بسیاری از بحرانها بیشتر است
مزروعی با اشاره به مباحث مطرحشده از سوی برخی مسئولان سابق حوزه سلامت گفت: در همان نشست، عنوان شد که بخش قابل توجهی از سقطهای جنین در مراکز درمانی انجام میشود و این موضوع نشان میدهد که مسئله تنها محدود به رفتارهای فردی نیست، بلکه نیازمند بررسی دقیقتر در حوزه سیاستگذاری و نظارت است.
وی افزود: یکی از مسئولان ارشد وقت حوزه بهداشت و درمان در همان جلسه، ضمن تشریح ابعاد این موضوع، تأکید کرد که جریان ترویج سقط جنین، پروژهای بود که در خارج از کشور طراحی شد و در ادامه در داخل کشور نیز زمینه اجرای آن فراهم شد.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی اظهار کرد: اگر جامعه نسبت به از بین رفتن جان انسان حساس است، این حساسیت باید درباره جنین نیز وجود داشته باشد زیرا هر سقط جنین در حقیقت پایان حیات یک انسان است و نمیتوان این مسئله را صرفاً یک اقدام درمانی یا پزشکی تلقی کرد.
وی ادامه داد: امروز مسئله سقط جنین نباید صرفاً با نگاه آماری بررسی شود، بلکه لازم است از منظر کرامت ذاتی انسان نیز مورد توجه قرار گیرد، زیرا هر انسانی، صرفنظر از مرحلهای که در آن قرار دارد، از جایگاه ویژهای در نظام آفرینش برخوردار است.
قرآن برای جان انسان جایگاهی بیبدیل قائل شده است
مزروعی با اشاره به آموزههای قرآنی درباره ارزش جان انسان گفت: عالیترین تعبیری که درباره کرامت انسان در منابع اسلامی مطرح شده، در آیات قرآن کریم بیان شده است که قتل یک انسان را همسنگ قتل همه انسانها معرفی میکند و این بیان نشاندهنده عظمت جایگاه حیات انسانی است.
وی افزود: اگرچه در ادبیات بشری نیز سخنان ارزشمندی درباره همبستگی انسانها بیان شده، اما نگاه قرآن به حرمت جان انسان، جایگاهی فراتر از همه این تعابیر دارد و همین مبنا، اساس بسیاری از احکام فقهی درباره سقط جنین را تشکیل میدهد.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی تصریح کرد: جامعه اسلامی نباید نسبت به وقوع روزانه صدها مورد سقط جنین بیتفاوت باشد، زیرا استمرار این روند، آثار عمیقی بر آینده جمعیتی، فرهنگی و حتی اخلاقی کشور بر جای خواهد گذاشت.
وی خاطرنشان کرد: اگر نسبت به سایر آسیبهای اجتماعی حساسیت وجود دارد، درباره سقط جنین نیز باید همین میزان توجه و دغدغه در میان نخبگان، رسانهها، مراکز علمی و سیاستگذاران ایجاد شود، چرا که این مسئله مستقیماً با حق حیات انسان ارتباط دارد.
مزروعی در ادامه سخنان خود با تبیین مبانی فقهی سقط جنین اظهار کرد: از منظر فقه اسلامی، پس از ولوج روح، هیچ تفاوتی میان جنین و انسانی که متولد شده است از حیث حرمت جان وجود ندارد و هرگونه تعرض به حیات او از بزرگترین محرمات شرعی به شمار میرود.
وی افزود: فقها در برخی آثار خود از تعبیر «قتل جنین» استفاده کردهاند و این تعبیر نشان میدهد که نگاه فقه اسلامی به جنین، نگاهی مبتنی بر حفظ حیات انسانی است نه صرفاً یک موجود در حال رشد.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی ادامه داد: درباره مجازات سقط جنین پس از ولوج روح، میان فقها دیدگاههایی مطرح شده است که برخی قائل به دیه، برخی قائل به دیه همراه با تعزیر و گروهی نیز در گذشته بحث قصاص را مطرح کردهاند اما آنچه میان همه آنان مشترک است، حرمت قطعی سقط جنین پس از ولوج روح است.
وی تصریح کرد: در قانون نیز با الهام از دیدگاه مشهور فقهای امامیه، قصاص در این مورد پیشبینی نشده است، اما این موضوع به هیچ وجه به معنای کاهش حرمت جان جنین نیست و اصل حرمت همچنان پابرجاست.
مزروعی خاطرنشان کرد: اختلاف نظرهای فقهی تنها ناظر به نوع مجازات است و نه اصل حرمت سقط جنین، زیرا همه فقها بر لزوم صیانت از جان جنین اتفاق نظر دارند.
جنین از نخستین مراحل تکوین دارای حیات انسانی است
وی با طرح این پرسش که آیا پیش از ولوج روح نیز جنین فاقد ارزش انسانی است، گفت: پاسخ فقه اسلامی به این پرسش منفی است و روایات متعددی نشان میدهد که جنین از همان آغاز شکلگیری دارای مرتبهای از حیات است که به تدریج تکامل پیدا میکند.
مزروعی افزود: در روایتی از امام سجاد (ع) به مراحل مختلف حیات جنین اشاره شده و حضرت، حیات او را منحصر به زمان ولوج روح نمیدانند، بلکه برای مراحل پیش از آن نیز نوعی حیات و رشد مستمر قائل هستند.
وی ادامه داد: اگر جنین در مراحل نخستین فاقد هرگونه ارزش انسانی بود، اساساً ضمان مالی و دیه برای از بین بردن آن معنا نداشت در حالی که فقه اسلامی برای همه مراحل رشد جنین، احکام مشخص و دیه متناسب تعیین کرده است.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی اظهار کرد: همین احکام نشان میدهد که شارع مقدس از همان ابتدای شکلگیری نطفه، برای جنین شخصیت و منزلت قائل شده و این موضوع نباید نادیده گرفته شود.
وجود دیه، نشانه جایگاه انسانی جنین است
وی با اشاره به دیدگاه مرحوم علامه محمدتقی جعفری درباره جایگاه جنین گفت: ایشان با استناد به مبانی فقهی استدلال میکند که اختصاص دیه به جنین، دلیل روشنی بر انسان بودن او در همه مراحل رشد است.
مزروعی افزود: دیه در فقه اسلامی تنها در جایی معنا پیدا میکند که جنایت نسبت به انسان صورت گرفته باشد و درباره اموال یا سایر موجودات چنین حکمی وجود ندارد.
وی تصریح کرد: از همین رو اختصاص دیه به نطفه، علقه، مضغه و دیگر مراحل رشد جنین، بیانگر آن است که این موجود از همان آغاز، مرتبهای از وجود انسانی را داراست و این مرتبه به تدریج کامل میشود.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی ادامه داد: جسم جنین به مرور تکامل پیدا میکند و روح انسانی نیز مسیر رشد خود را طی میکند اما این تکامل تدریجی به معنای فقدان ارزش انسانی در مراحل اولیه نیست.
وی اظهار کرد: همانگونه که کودک پس از تولد نیز در مسیر تکامل قرار دارد، جنین نیز پیش از تولد مراحل مختلفی از رشد را پشت سر میگذارد و هیچیک از این مراحل، موجب سلب کرامت ذاتی او نمیشود.
احکام ارث نیز بر شخصیت حقوقی جنین دلالت دارد
مزروعی با اشاره به برخی احکام فقهی دیگر گفت: یکی از روشنترین نشانههای شخصیت حقوقی جنین، احکام مربوط به ارث است که در منابع فقهی به صراحت مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: فقها تصریح کردهاند که اگر جنینی در رحم مادر وجود داشته باشد، سهمالارث او تا زمان مشخص شدن وضعیت تولد محفوظ میماند و این حکم نشاندهنده آن است که فقه اسلامی برای جنین پیش از تولد نیز جایگاه حقوقی قائل است.
وی ادامه داد: همچنین در مواردی که جنایت علیه جنین رخ دهد، پرداخت دیه بر عهده مرتکب خواهد بود و این احکام همگی بیانگر اهتمام شریعت به صیانت از حیات انسان در همه مراحل شکلگیری اوست.
مزروعی تأکید کرد: مجموعه این مبانی فقهی نشان میدهد که نمیتوان جنین را صرفاً مجموعهای از سلولها تلقی کرد، بلکه او از همان آغاز آفرینش، در مسیر شکلگیری یک انسان کامل قرار دارد و از حقوقی برخوردار است که شریعت برای حفظ آنها مقررات روشنی وضع کرده است.بخش سوم به مباحث سقط جنین ناهنجار، شرایط استثنایی جواز سقط، دیدگاه مراجع تقلید، نقد رویههای پزشکی و جمعبندی سخنان مزروعی اختصاص خواهد داشت.
جواز سقط جنین در فقه اسلامی استثنایی و محدود است
مزروعی در ادامه با اشاره به دیدگاه مراجع تقلید درباره سقط جنینهای دارای ناهنجاری اظهار کرد: گاهی این تصور در جامعه شکل میگیرد که فقه اسلامی در موارد ناهنجاریهای جنین، راه را برای سقط به صورت گسترده باز گذاشته است، در حالی که چنین برداشتی با فتاوای فقها سازگار نیست.
وی افزود: آنچه در فتاوای برخی مراجع دیده میشود، صرفاً ناظر به شرایطی کاملاً استثنایی و با قیود بسیار سختگیرانه است و نباید این موارد محدود را به عنوان یک قاعده عمومی تلقی کرد.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی ادامه داد: حتی در همان موارد نیز تشخیص قطعی بیماری، غیرقابل درمان بودن ناهنجاری، ایجاد حرج شدید برای مادر و رعایت زمان پیش از ولوج روح از جمله شروطی است که همزمان باید محقق شود.
وی تصریح کرد: در شرایط کنونی، تحقق همزمان این ضوابط بسیار دشوار است و بسیاری از مواردی که در جامعه به عنوان مجوز سقط مطرح میشود، با معیارهای دقیق فقهی انطباق ندارد.
مزروعی با تأکید بر جایگاه ویژه حیات جنین پس از ولوج روح گفت: در این مرحله، تقریباً اتفاق نظر میان فقهای شیعه وجود دارد که سقط جنین جایز نیست و تنها در شرایطی که ادامه بارداری، جان مادر را به صورت قطعی تهدید کند، بحث تزاحم میان دو جان مطرح میشود.
وی افزود: حتی در این فرض نیز موضوع با حساسیت فراوان بررسی شده و فقها اجازه ندادهاند که صرف وجود بیماری یا احتمال بروز مشکلات، مبنای سقط جنین قرار گیرد.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی خاطرنشان کرد: بسیاری از بیماریهایی که امروزه به عنوان ناهنجاری جنین مطرح میشود، هرگز به معنای غیرقابل تحمل بودن زندگی فرد نیست و نباید صرف ابتلا به یک بیماری، مجوز پایان دادن به حیات او تلقی شود.
وی ادامه داد: نمونههایی مانند برخی اختلالات کروموزومی نشان میدهد که بسیاری از این افراد، با وجود محدودیتهای جسمی یا ذهنی، زندگی همراه با محبت، نشاط و تعامل اجتماعی دارند و نمیتوان ارزش حیات آنان را نادیده گرفت.
تشخیصهای پزشکی نیز همواره قطعی نیست
مزروعی با اشاره به روند تشخیص ناهنجاریهای جنین اظهار کرد: تشخیص بسیاری از این بیماریها در مراحل پایانی سهماهه نخست یا پس از آن امکانپذیر میشود و در همین زمان نیز باید با دقت بسیار بالا صورت گیرد.
وی افزود: برخی آزمایشهای تشخیصی از جمله روشهای تهاجمی، خود ممکن است خطراتی برای سلامت جنین ایجاد کنند و حتی در مواردی موجب سقط جنین سالم شوند.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی تصریح کرد: از همین رو، فقها درباره انجام برخی آزمایشهایی که احتمال آسیب جدی به جنین را در پی دارد نیز ملاحظات فقهی مطرح کردهاند و انجام آنها را بدون ضرورت جایز ندانستهاند.
وی ادامه داد: تشخیص مسائل مربوط به روح، حیات و مراحل تکامل انسان نیز صرفاً با ابزارهای پزشکی امکانپذیر نیست و نباید همه این مباحث را به یافتههای آزمایشگاهی محدود کرد.
تبیین احکام سقط جنین وظیفه حوزههای علمیه است
مزروعی با تأکید بر نقش حوزههای علمیه در آگاهیبخشی عمومی گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است مبانی فقهی، حقوقی و اخلاقی مربوط به سقط جنین برای جامعه، بهویژه خانوادهها و فعالان حوزه سلامت، تبیین شود.
وی افزود: بسیاری از برداشتهای نادرست درباره احکام سقط جنین، ناشی از اطلاعرسانی ناقص یا ناآگاهی نسبت به دیدگاه فقهای شیعه است و این مسئله مسئولیت مراکز علمی و تبلیغی را دوچندان میکند.
عضو هیئت علمی مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی اظهار کرد: مبلغان دینی، استادان حوزه، دانشگاهیان و رسانهها باید با زبانی مستدل و مستند، ابعاد مختلف این موضوع را برای افکار عمومی تشریح کنند تا کرامت انسان از نخستین لحظه شکلگیری حیات مورد صیانت قرار گیرد.
وی با بیان اینکه مسئله سقط جنین از مهمترین موضوعات مرتبط با آینده جمعیتی کشور است، گفت: دفاع از حق حیات جنین، صرفاً یک مطالبه جمعیتی نیست بلکه وظیفهای دینی، انسانی و اخلاقی است و هرگونه سیاستگذاری در این حوزه باید بر پایه حفظ کرامت انسان و صیانت از بنیان خانواده استوار باشد.