خبرگزاری مهر، گروه استانها- ندا سپاهی: از سیزدهم خرداد که قرقبانان مجموعه حفاظت مشارکتی یوزکُنام پل ابریشم، هلیا و سه تولهاش را در نزدیکی جاده پرتردد میامی-عباسآباد مشاهده کردند، نگرانی حافظان و دوستداران طبیعت برای بقای آخرین بازماندههای یوزپلنگ آسیایی شدت گرفت. از همان لحظه، عملیات پایش شبانهروزی با حضور محیطبانان، نیروهای استانی و داوطلبان مردمی آغاز شد تا یوز مادر و فرزندانش از خطر تصادف در یکی از پرخطرترین کریدورهای عبور یوز آسیایی در امان بمانند.
داستان تلخ هلیا
هلیا، فرزند یوز مادهای به نام هَرب، تاکنون سه بار زایمان کرده اما آماری که از تعداد تولههای او اعلام میشود، پنج فرد است؛ یکی از تولههای نر او ششم تیر ۱۴۰۲ در همین محور بر اثر تصادف جان باخت و مادر چندین روز در نزدیکی جاده در جستوجوی فرزندش ماند. طی هفتههای اخیر نیز زمزمه جدایی دو توله دیگر این خانواده پنج فرزندی به گوش میرسید اما توله یوزپلنگهای گمشده هلیا در پناهگاه حیات وحش میاندشت دیده شدند.
حالا هلیا با سه توله باقیمانده از خراسان شمالی وارد منطقه حفاظت مشارکتی یوزکنام در شرق سمنان شده و بخشی از مسیر عبورشان دقیقاً از جاده ترانزیتی تهران-مشهد عبور میکند. چهارم تیرماه در پی پایشهای شبانه هلیا و تولههایش در حاشیه جاده عباسآباد- میامی دوباره رویت شدند.
۱۳ قربانی در یک دهه
در سالهای اخیر، مهمترین عامل مرگ یوزپلنگ آسیایی در ایران تصادف با خودرو عنوان شده طوری که هفت قلاده یوزپلنگ بین سالهای ١٣٨٩ تا ١٣٩٧ در محور میاندشت – عباس آباد در جاده میامی- سبزوار در مسیر اصلی تهران- مشهد در شرق استان سمنان بر اثر تصادف با خودرو در جاده تلف شدند. در یک دهه اخیر ۱۳ یوز در این جاده جان خود را از دست دادند.
حساسیت حضور مکرر هلیا طی هفتههای اخیر در حاشیه این جاده، سر آغاز طرح عملیات مشترک ادارات محیطزیست استانهای اصفهان، سمنان و خراسان جنوبی شده تا با همراهی همیاران محیطزیست، محدودیت سرعت و پایش شبانهروزی برای حفاظت از این گونه ارزشمند در خطر انقراض را تا بیستم تیرماه اجرا کنند.
آغاز عملیات مشترک شبانهروزی در هفتهای پرتردد
در همین ارتباط رضا نامدار فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان اصفهان با اشاره به برنامهریزی اولیه این عملیات مشترک، به خبرنگار مهر میگوید: برنامه اصلی برای ایام تشییع رهبر شهید تنظیم شده بود اما با توجه به اینکه مردم از ابتدای این هفته قصد سفر مستقیم به مشهد را داشتند و مسیر عباسآباد-میامی بسیار شلوغ میشد. به همین دلیل برنامهریزی برای پایش و کمکرسانی در این محور انجام گرفت.
وی خاطرنشان میکند: هفته گذشته همکاران ما در استان سمنان، یوزپلنگ را همراه با تولههایش کنار جاده مشاهده کردند که این اتفاق باعث شد برنامه عملیات مشترک بین استانها یک هفته زودتر آغاز شود.
فرمانده یگان حفاظت محیطزیست استان اصفهان می افزاید: از شنبه هفته گذشته، یک اکیپ شامل دو نفر نیرو به همراه دو دستگاه دوربین دید در شب به منطقه اعزام شد. این نیروها هر سه یا چهار روز یکبار با نیروی تازهنفس جایگزین میشوند. در حال حاضر دو اکیپ از اصفهان در منطقه همکاری دارند.
به گفته نامدار، پایش جاده عمدتا از غروب آفتاب تا طلوع خورشید انجام میگیرد. این طرح تا شنبه هفته آینده ادامه خواهد داشت و استان اصفهان به صورت شبانهروزی در این طرح حفاظت از یوزپلنگ مشارکت دارد.
وی خاطرنشان میکند: جاده عباسآباد-میامی یکی از مناطق پرخطر برای یوزپلنگ در استان سمنان و حتی کل کشور به شمار میرود؛ بهویژه اینکه هلیا با تولههایش در این منطقه حضور دارد، بنابراین جلوگیری از هرگونه تلفات در این ایام بسیار حساس و مهم است.
کمک اصفهان با تامین نیرو و دوربینهای دید در شب
همچنین مریم کرمانی سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، در این باره به خبرنگار مهر میگوید: ما در راستای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و با توجه به شرایط موجود، همکاری نزدیکی با استان سمنان داریم.
به گفته وی، در این عملیات مشترک، همکاری استان اصفهان، در زمینه تأمین تجهیزات دید در شب بوده است زیرا یوزپلنگها بیشتر در شبها به جاده میآیند و معضل اصلی همین ساعات تاریک است که خطر تصادف بسیار بالاست.
سرپرست حفاظت محیطزیست استان اصفهان می افزاید: دو دستگاه دوربین قوی دوچشمی و یکچشمی دید در شب در اختیار همکاران سمنان قرار دادیم؛ همچنین دو نفر از همکاران محیطبان از اصفهان با یک خودرو به منطقه اعزام شدند. در طرح عملیات مشترک آنها سه روز در محل حضور داشتند و پس از بازگشتشان، تیم تازهنفس دیگری جای آنها را گرفت.
کرمانی خاطرنشان میکند: برای روزهای پیش رو که به دلیل مراسم تشییع رهبر شهید و افزایش سفرها، ترافیک سنگینتری خواهیم داشت، تیم را قویتر میکنیم و تیم دیگری را اعزام خواهیم کرد تا کمک مؤثری در حفاظت از یوز آسیایی باشند؛ توانایی سازمان محدود است و استان سمنان هم با توجه به وسعت منطقه و تعداد نیرو و خودرو، امکانات محدودی دارد.
وی اضافه میکند: هلیا و تولههایش فعلاً در استان اصفهان مشاهده نشدهاند اما هدف اصلی، مشارکت و کمک به حفاظت از این گونه ارزشمند در استان سمنان است.
حفظ بقای یوزپلنگ آسیایی در گرو عزم ملی است
سعید یوسفپور مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان نیز در خصوص طرح حفاظت مشترک از یوز آسیایی به خبرنگار مهر میگوید: اکنون این طرح، کاری مشترک بین ادارات کل استانهای سمنان، اصفهان، خراسانهای جنوبی، شمالی و رضوی، یزد، چهارمحال و بختیاری، تهران، لرستان، قم و مازندران است.
وی با بیان اینکه در این طرح، پایش جادهای به دلیل ترافیک بالای محورهای مواصلاتی بهویژه در روزهای اخیر انجام میشود، خاطرنشان میکند: این طرح از ۱۵ تا ۱۹ تیرماه با مشارکت داوطلبان مردمی و فعالان محیط زیست برگزار میشود.
یوسفپور با اشاره به زیستگاهای تاریخی یوز آسیایی در استانهایی مانند کرمان، یزد و اصفهان و استانهایی که زیستگاه اصلی و بالفعل یوزپلنگ آسیایی شناخته میشوند مانند سمنان و سه خراسان (خراسان جنوبی، رضوی و شمالی)، حفظ این گونه شاخص را در گرو عزم ملی میداند.
آخرین وضعیت خانواده هلیا
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان می افزاید: بر اساس مشاهدات اخیر، اصلیترین زیستگاه زادآور یوز آسیایی در مجموعه حفاطتی توران استان سمنان است و بعد از توران پناهگاه حیات وحش میاندشت استان خراسان شمالی دومین زیستگاه مهم تحت مدیریت سازمان به شمار میرود. به صورت موردی هم در خراسان جنوبی، رضوی یوز مشاهده میشود.
وی درباره وضعیت فعلی هلیا و تولههایش میگوید: هلیا هماکنون در محدوده یوزکنام در استان سمنان تحت طرح رصد و پایش قرار دارد. این یوز مادر همراه با سه تولهاش در سلامت کامل به سر میبرد. هفته گذشته هلیا و سه تولهاش در جاده عباسآباد-میامی مشاهده شدند. لطف خدا و هوشیاری همکاران ما باعث شد که هر چهار یوز از حادثه احتمالی نجات پیدا کنند و از وقوع یک فاجعه بزرگ برای یوزپلنگ در این منطقه جلوگیری شود.
ایمنسازی جاده نیازمند اعتبارات کافی
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان در پاسخ به این سوال که آیا برنامه دقیقی برای ایمنسازی کریدورهای مهاجرتی یوزپلنگ در این مسیر وجود دارد، اظهار میکند: برنامه وجود دارد اما اعتبارات برای تکمیل سازی کافی نیست. طول این محور ۵۵ کیلومتر رفت و ۵۵ کیلومتر برگشت، یعنی در مجموع ۱۱۰ کیلومتر است؛ اقدامات صورت گرفته شامل محدودیت سرعت، ایجاد روشنایی در حدود سه کیلومتر از جاده و فنسکشی حدود ده کیلومتر در یک بخش و چهار کیلومتر در بخش دیگر، در مجموع نزدیک به چهارده کیلومتر بوده در حالی که اقدامات تکمیلی مورد نیاز شامل فنسکشی بیشتر، روشنایی گستردهتر و ایجاد خاکریز، خندق و فنس برای بازدارندگی کامل است.
یوسف پور با بیان اینکه سه موضوع اصلی را در استان سمنان برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی دنبال میکنیم، خاطرنشان کرد: نخست، بهبود فرآیند حفاظت در زیستگاههای یوز آسیایی که شامل سازگاری با تغییرات اقلیمی و خشکسالی شدید، تأمین منابع آب برای حیات وحش بهویژه یوزپلنگ و رفع تعارضات است.
وی میافزاید: برای رفع تعارضات اقداماتی شامل خریداری بخشی از سامانه عرفی و بروانه چرای دام، کاهش تعداد سگهای گله، مدیریت حضور شتر (به دلیل تأثیر بر پوشش گیاهی، منابع آب محدود و رقابت با طعمههای یوز) در زیستگاه های حساس میشود.
به گفته مدیرکل حفاظت محیطزیست سمنان، اقدامات زیادی طی سالهای گذشته از طریق تسهیلگری، همسوسازی جامعه محلی، آموزش و مشارکت مردمی انجام شده و همچنان ادامه دارد.
یوسف پور میگوید: دوم، موضوع جاده و کریدور عبور یوزها از توران به یوزکنام و میاندشت است. این کریدور طبیعی بوده اما جاده بعداً از آن عبور داده شده و تلفات بالای جادهای نشاندهنده تأثیر شدید آن بر بقای یوزپلنگ است. اقدامات انجامشده هنوز کافی نیست و به دلیل کمبود منابع مالی، روند پیشرفت بسیار کند و لاکپشتی است.
تکثیر به روش فراجمعیتی در دستور کار است
وی اضافه میکند: سوم، تکثیر در اسارت است. مرکز تحقیقات و تکثیر یوز آسیایی یکی از استانداردترین مراکز در جهان به شمار میرود. هدف این است که با تأمین اعتبار، یک محدوده نیمهطبیعی یا (فراجمعیت) ایجاد شود که طعمه در آن حضور داشته باشد، شرایط تقریباً طبیعی فراهم باشد اما رقبایی مانند پلنگ، گرگ و کفتار وجود نداشته باشند.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان میگوید: تجربه جهانی نشان میدهد تکثیر به روش فراجمعیتی، بازدهی بالای ۹۰ درصدی دارد.
زمان زیادی باقی نمانده
یوسف پور تصریح می کند: واقعیت تلخ این است که اگر اعتبارات لازم به موقع تأمین نشود و نیروی انسانی متخصص و اجرایی کافی به کار گرفته نشود، یوز آسیایی دیر یا زود منقرض خواهد شد و به سرنوشت شیر ایرانی و ببر مازندران دچار میشود.
وی می افزاید: اگر دستگاههای متولی، قانونگذاران، سیستم قضایی و بخش خصوصی در همین فرصت محدود اقدامی جدی نکنند، ممکن است چهار یا پنج سال دیگر دیگر فرصتی برای جبران باقی نماند.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان می گوید: آخرین برآورد جمعیتی نشان میدهد که طی یک سال گذشته، ۲۷ فرد یوزپلنگ عمدتاً در توران و تعدادی در میاندشت شناسایی شدند اما این آمار ثابت نیست و نیاز به پایش مستمر دارد.
یوسفپور در مورد نقش مردم و جامعه میگوید: بخشی از حفاظت به مردم وابسته است و مردم همیشه همراه بودهاند. در این طرح حفاظتی، هر شبانهروز نزدیک به صد نفر به عنوان همیار و داوطلب حضور دارند که ترکیبی از مردم عادی و نیروهای محیط بان هستند. با این حال، موضوع اصلی، نهادینه کردن اهمیت حفاظت از یوز در میان سیاستگذاران، برنامهریزان و مجریان دولتی است تا حمایت مالی و قانونی لازم فراهم شود.
وضعیت یوز آسیایی به شدت بحرانی است و از نظر حفاظتی در رده به شدت در خطر انقراض (در آستانه انقراض) قرار دارد. بقای یوز آسیایی در گرو عزمی ملی برای تامین اعتبارات و بودجه و استخدام نیروی انسانی است.
به گزارش مهر، بقای هلیا و تولههایش، آخرین بازماندگان یوز آسیایی، اکنون بیش از هر زمان دیگری به هوشیاری رانندگان، استمرار پایش شبانهروزی و بهویژه عزم جدی مسئولان برای ایمنسازی کامل این کریدور مرگ وابسته است. هر رانندهای که سرعت خود را کنترل کند، میتواند ناجی یکی از نادرترین گونههای جهان باشد.