برای چه آزمایش ها باید ناشتا بود؟
-
مجموعه: اخبار پزشکی
- تاریخ انتشار : دوشنبه, ۱۵ دی ۱۴۰۴ ۱۶:۳۰
ناشتایی به این معناست که از خوردن غذاها و نوشیدنیهای حاوی انرژی برای مدتی (معمولاً حدود 8 تا 12 ساعت) خودداری کنید. در این مدت نوشیدن آب معمولی مانعی ندارد، اما خوردن هر مادهی دیگر (غذا، نوشیدنیهای شیرین، قهوه، چای و غیره) ممنوع است چون میتواند نتایج آزمایش را تغییر دهد . معمولاً آزمایشهای ناشتا را نخستین ساعات صبح (پس از یک خواب شبانه) انجام میدهند تا فرد با مشکل گرسنگی شدید مواجه نشود. شام قبل از آزمایش را نیز سبک میل کنید . اگر پزشک تأکید کرده که برای آزمایشی باید ناشتا باشید، حتماً این دستور را رعایت کنید چون خوردن تصادفی غذا میتواند نتیجه را نادرست کند و شاید لازم شود آزمایش را به روز دیگری موکول کنید . در ادامه، مهمترین آزمایشهایی که نیاز به ناشتایی دارند فهرست شدهاند، همراه با مدت زمان ناشتایی لازم، دلیل این توصیه و نکات مهم پیش از آزمایش هر کدام.
آزمایشهایی که نیاز به ناشتایی دارند
| نام آزمایش (فارسی – انگلیسی) | مدت زمان ناشتایی | دلیل نیاز به ناشتایی | نکات مهم پیش از آزمایش |
| قند خون ناشتا (Fasting Blood Glucose – FBS) | 8 تا 10 ساعت | خوردن غذا (بهویژه کربوهیدرات) حتی در عرض چند دقیقه میتواند قند خون را بهطور قابلتوجهی بالا ببرد و نتیجه را نادرست کند . | شب قبل ، شام سبک بخورید ؛ طی ناشتایی فقط آب بنوشید و از مصرف هرگونه خوراکی، نوشیدنی دیگر، آدامس یا سیگار خودداری کنید. در صورت مصرف داروهای دیابت، طبق نظر پزشک عمل کنید. |
| آزمایش دو ساعته قند خون (2-Hour Postprandial Glucose) | 8 ساعت + انجام آزمایش دو ساعت پس از صرف غذا یا محلول گلوکز | برای ارزیابی بازگشت قند خون به سطح طبیعی پس از غذا استفاده میشود. وجود غذا در ساعات قبل میتواند مقدار پایه قند را تغییر دهد و نتیجه این تست را مخدوش کند. | ابتدا یک آزمایش قند ناشتا انجام شده و سپس طبق دستور پزشک صبحانه یا محلول قندی میل میکنید و دقیقاً 2 ساعت بعد خونگیری انجام میشود. در طول این دو ساعت نیز چیزی نخورید و فعالیت سنگین انجام ندهید. |
| تست تحمل گلوکز خوراکی (Oral Glucose Tolerance Test – GTT) | 10 تا 14 ساعت | برای تشخیص دقیق دیابت (خصوصاً دیابت بارداری) استفاده میشود و نیاز به مقایسه قند خون در حالت ناشتا و پس از مصرف گلوکز دارد. خوردن غذا قبل از تست باعث افزایش پایه قند خون شده و تفسیر آزمون را دشوار میکند. | شب قبل از تست، از حدود ساعت 9 شب به بعد هیچ چیز نخورید. در طی ناشتایی فقط آب مجاز است. صبح روز آزمایش ناشتا به آزمایشگاه مراجعه کنید؛ ابتدا نمونه خون ناشتا گرفته میشود، سپس محلول قندی طبق دستور مصرف و در فواصل زمانی مشخص خونگیری تکرار میشود. |
| چربی خون (Lipid Profile: Cholesterol & Triglycerides) | حدود 12 ساعت | غذا خوردن بهویژه روی تریگلیسیرید تأثیر زیادی دارد و سطح آن را برای چند ساعت بالا نگه میدارد. برای اندازهگیری دقیق اجزای پروفایل چربی (کلسترول و تریگلیسیرید)، باید اثر آخرین وعده غذایی حذف شود. در صورت خوردن، اعداد تریگلیسیرید و LDL (کلسترول بد) کاذباً بالا میآیند | معمولاً 12 ساعت ناشتایی (شب تا صبح) توصیه میشود . آب مجاز است اما نوشیدنی یا خوراکی دیگر مصرف نکنید. همچنین از ورزش سنگین و مصرف الکل در 24 ساعت قبل از آزمایش پرهیز کنید چون میتواند بر نتایج چربی خون اثر بگذارد. |
| آهن سرم و ظرفیت اتصال آهن (Serum Iron & TIBC) | 12 تا 14 ساعت (نمونهگیری ترجیحاً صبح) | میزان آهن خون پس از صرف غذا تغییر میکند و آهن رژیم غذایی میتواند نتایج را تحتتأثیر قرار دهد. برای ارزیابی دقیق کمخونی یا اضافۀ آهن، آزمایش را در حالت ناشتا و اوایل روز انجام میدهند تا سطح پایه آهن خون دقیق باشد. | از 24 ساعت قبل از آزمایش از مصرف مکملهای آهن خودداری کنید. آزمایش را صبح انجام دهید چون سطح آهن بدن در اوایل روز بالاتر است. در صورت تجویز پزشک، ممکن است سایر فاکتورهای مرتبط با آهن (مانند فریتین) نیز سنجیده شوند که معمولاً نياز به ناشتایی ندارند. |
| گلوکورونیک اسید و اوره خون (اوریک اسید و BUN) | 8 ساعت | سطوح اسید اوریک با مصرف غذاهای پُرپورین (مانند گوشت قرمز) و اوره خون (BUN) با مصرف پروتئین میتوانند تغییر کنند. ناشتایی کمک میکند میزان پایه این موارد برای بررسی نقرس یا عملکرد کلیه دقیقتر اندازهگیری شود. | حداقل 8 ساعت قبل چیزی نخورید. حتی برخی پزشکان توصیه میکنند برای آزمایش اوره خون 2-3 روز قبل از آزمایش از مصرف غذاهای بسیار پُرپروتئین (گوشت زیاد) پرهیز کنید تا نتیجه دقیقتر باشد. نوشیدن آب مانعی ندارد. |
| عملکرد کلیه (Kidney Function Tests – BUN, Creatinine) | 8 تا 12 ساعت | معمولاً اگر پانل عملکرد کلیه به صورت بخشی از چکاپ باشد، شامل اندازهگیری قند خون نیز هست؛ بنابراین نیاز به ناشتایی دارد تا قند و اوره دقیق اندازهگیری شوند. حتی بدون وجود تست قند، احتیاطاً ناشتایی باعث میشود میزان کراتینین و اوره تحت تأثیر مصرف اخیر غذا قرار نگیرد. | طبق دستور پزشک 8 الی 12 ساعت قبل از آزمایش چیزی نخورید. مصرف آب بلامانع است. از ورزش شدید در ساعات قبل اجتناب کنید تا کراتینین تحت تأثیر تجزیه عضلانی قرار نگیرد. اگر داروی خاصی مصرف میکنید (مثلاً مدرها)، درباره ادامه مصرف قبل از آزمایش با پزشک مشورت کنید. |
| گاما گلوتامیلترانسفراز (Gamma-GT یا GGT) | 8 تا 12 ساعت (شب تا صبح ناشتا) | GGT آنزیمی است که در کبد و مجاری صفراوی اندازهگیری میشود و به مصرف اخیر غذا و خصوصاً الکل حساس است. نوشیدن الکل یا خوردن غذا قبل از آزمایش میتواند سطح GGT را بالا ببرد و منجر به تفسیر نادرست شود. | حتماً یک روز کامل قبل از آزمایش از مصرف الکل خودداری کنید. 8 ساعت پیش از تست چیزی نخورید. بسیاری از پزشکان این آنزیم را در کنار سایر آزمایشهای کبدی درخواست میکنند که معمولاً نیاز به ناشتایی ندارد، اما به دلیل GGT بهتر است ناشتا باشید. |
| انسولین و C-پپتید (Insulin & C-Peptide) | 8 تا 12 ساعت | برای ارزیابی دقیق ترشح پایهی انسولین از لوزالمعده و بررسی مقاومت به انسولین یا تشخیص انسولینوما، باید میزان انسولین خون در حالت ناشتا اندازهگیری شود. هر گونه خوردن غذا باعث افزایش ترشح انسولین میشود و سطح پایه را مخدوش میکند. C-پپتید نیز همراه انسولین برای بررسی عملکرد پانکراس سنجیده میشود. | 8 ساعت قبل از آزمایش هیچ خوراکی نخورید (فقط آب بنوشید). این تست معمولاً صبح همراه با آزمایش قند خون ناشتا انجام میشود تا نسبت انسولین به گلوکز تحلیل شود. اگر داروی پایینآورنده قند خون یا انسولین تزریقی مصرف میکنید، درباره تنظیم آن در صبح آزمایش با پزشک هماهنگ کنید. |
| هوموسیستئین (Homocysteine) | 10 تا 12 ساعت | هموسیستئین اسید آمینهای است که سطح آن میتواند تحت تأثیر مصرف اخیر گوشت و پروتئین قرار گیرد. برای دقت در ارزیابی ریسک بیماریهای قلبی و عروقی یا نقایص متابولیک، نمونه را ناشتا میگیرند تا تغذیه روی آن اثر نگذارد. | حداقل 10 ساعت قبل از آزمایش ناشتا باشید. همچنین برخی منابع توصیه میکنند چند روز قبل از آزمایش سیگار نکشید چون مصرف سیگار نیز میتواند سطح هموسیستئین را افزایش دهد. در صورت مصرف مکملهای ویتامین B یا اسیدفولیک، پزشک را مطلع سازید. |
| ویتامینهای محلول در چربی (A, E, K و …) | 12 ساعت | سطح ویتامینهای محلول در چربی و برخی ویتامینهای خاص (مانند B6) پس از صرف غذا، بهویژه غذاهای چرب، ممکن است به طور موقت افزایش یابد. برای مثال، خوردن مکمل ویتامین A یا غذاهای چرب قبل از آزمایش میتواند سطح سرمی ویتامین A و سایر ویتامینهای چربیدوست را بالا ببرد و نتیجه را غیرواقعی کند. | یک شبانهروز ناشتا بودن توصیه میشود. شب قبل از آزمایش از مصرف مکملهای ویتامینی خودداری کنید. آزمایش را صبح انجام دهید. توجه داشته باشید که برای ویتامین D (25-هیدروکسی ویتامین D) معمولاً نیازی به ناشتایی نیست. |
| هورمونها و سایر موارد نادر:هورمون پاراتیروئید (PTH)، هورمون رشد (GH)، گاسترین، لاکتوز تولرانس تست و … | معمولاً 8 تا 12 ساعت (بر اساس دستور پزشک) | برخی هورمونها و تستهای تخصصی نیز نیاز به ناشتایی دارند. مثلاً اندازهگیری دقیق هورمون پاراتیروئید با کلسیم خون در حالت ناشتا توصیه میشود ، چون سطح PTH تحت تأثیر ورود کلسیم غذایی قرار میگیرد. یا گاسترین (برای تشخیص سندروم زولینجر-الیسون) حتماً باید در حالت ناشتا سنجیده شود زیرا خوردن غذا ترشح گاسترین را تحریک میکند. تست تحمل لاکتوز (جهت بررسی عدم تحمل لاکتوز) نیز مشابه تست قند، نیاز به ناشتا بودن اولیه دارد تا افزایش قند خون ناشی از تجزیه لاکتوز به درستی سنجیده شود. | طبق دستور پزشک عمل کنید. برای آزمایش PTH معمولاً 8 تا 12 ساعت ناشتایی بههمراه پرهیز از مصرف مکملهای کلسیم در روز قبل توصیه میشود. برای آزمایش گاسترین معمولاً باید حدود 12 ساعت ناشتا باشید و حتی داروهای آنتیاسید را نیز با مشورت پزشک قطع کنید. هورمون رشد اغلب به صورت تستهای تحریکی انجام میشود و پزشک ممکن است 8-12 ساعت ناشتایی و استراحت قبل از آن را توصیه کند. این موارد تخصصی حتماً باید طبق نظر پزشک و آزمایشگاه انجام شوند. |
آزمایشهایی که عموماً نیازی به ناشتایی ندارند: اکثر آزمایشهای روتین خون نیازی به ناشتا بودن ندارند . به عنوان مثال، آزمایشهای عملکرد تیروئید (مانند T3، T4، TSH)، آزمایش شمارش کامل خون (CBC)، تستهای آنزیمهای کبدی مثل ALT و AST، تستهای کلیوی مانند کراتینین (در صورتی که قند خون همراهشان سنجیده نشود) و اکثر هورمونهای جنسی (مانند تستوسترون، استروژن) نیازی به ناشتایی قبلی ندارند .
همچنین آزمایش HbA1c برای میانگین قند خون سهماهه بدون ناشتایی انجام میشود. اگر پزشک ناشتایی را لازم بداند حتماً به شما اطلاع میدهد؛ در غیر این صورت میتوانید قبل از این قبیل آزمایشها رژیم غذایی معمول خود را داشته باشید. با این حال، حتی برای آزمایشهایی که ناشتا بودن لازم نیست، توصیه میشود از خوردن یک وعده غذایی بسیار سنگین درست قبل از خونگیری خودداری کنید تا نمونه خون تا حد ممکن شرایط طبیعی داشته باشد.
نکات مهم هنگام ناشتایی قبل از آزمایش
● فقط آب ساده بنوشید: در طول مدت ناشتایی تشنه نمانید. نوشیدن آب نه تنها نتیجه آزمایش را تغییر نمیدهد، بلکه باعث میشود رگهای شما پُرتر و پیدا کردنشان برای نمونهگیری آسانتر شود . از نوشیدنیهای دیگر (آبمیوه، قهوه، چای، نوشابه و…) جداً پرهیز کنید چون هر کدام مواد مختلفی دارند که بر متابولیسم بدن اثر میگذارند . حتی آدامس جویدن یا مکیدن آبنبات نیز ممنوع است زیرا ممکن است با تحریک گوارش و ترشح هورمونها، در نتایج برخی آزمایشها تداخل ایجاد کند .
● به مصرف داروهای خود توجه کنید: بسیاری از داروهای روتین (مثلاً داروهای فشارخون، تیروئید) را میتوانید طبق معمول با کمی آب مصرف کنید مگر آنکه پزشک منع کرده باشد . اما برخی داروها ممکن است نتایج آزمایش خاصی را تغییر دهند (برای مثال، داروهای ویتامینی قبل از آزمایش آهن یا مصرف انسولین قبل از آزمایش قند ناشتا). حتماً از پزشک بپرسید که آیا داروی خاصی را باید در روز قبل یا صبح آزمایش قطع کنید یا خیر . قطع خودسرانه دارو صحیح نیست؛ این کار باید با نظر پزشک انجام شود.
● از فعالیت سنگین و سیگار اجتناب کنید: ورزش سنگین درست قبل از آزمایش میتواند برخی مقادیر خونی را تغییر دهد (مثلاً باعث کاهش آب بدن و افزایش غلظت خون یا بالا رفتن آنزیمهای عضلانی شود). بهتر است در ساعات ناشتایی استراحت نسبی داشته باشید و ورزش نکنید. سیگار کشیدن نیز میتواند بر برخی آزمایشها (مثل قند و هورمونها یا هموسیستئین) اثر بگذارد و باید از چند ساعت قبل ترک شود. به طور کلی در مدت ناشتایی بدن را در حالت عادی و آرام نگه دارید.
● زمانبندی آزمایش را برای صبح تنظیم کنید: تحمل ناشتایی به مدت طولانی در طی روز دشوار است. بهتر است آزمایشهای ناشتا را صبح اول وقت انجام دهید تا فقط وعدهی صبحانه را از دست بدهید. به این ترتیب، اگر باید 12 ساعت ناشتا باشید و مثلاً آزمایش ساعت 8 صبح است، میتوانید آخرین وعده غذایی را شب قبل حدود ساعت 8 شب میل کنید و سپس چیزی نخورید. پس از انجام خونگیری، میتوانید بلافاصله غذا میل کنید؛ بنابراین یک میانوعده همراه خود داشته باشید تا بعد از آزمایش مصرف کنید.
● اگر به اشتباه چیزی خوردید، اطلاع دهید: در صورتی که در طول مدت مقرر ناشتایی سهواً چیزی خورده یا نوشیدهاید (مثلاً یادتان رفته و صبح زود چای شیرین نوشیدهاید)، موضوع را حتماً به پرسنل آزمایشگاه یا پزشک اطلاع دهید. در برخی موارد ممکن است آزمایشی علیرغم خوردهشدن غذا همچنان قابل انجام باشد (مثلاً اگر مقدار اندکی و خیلی زودتر خوردهاید)، اما تفسیر نتایج باید با در نظر گرفتن این موضوع انجام شود. در موارد دیگر ممکن است آزمایش به روز دیگری موکول شود. صداقت شما در اطلاع دادن به پزشک بسیار مهم است تا از تفسیر اشتباه نتایج جلوگیری شود.
در نهایت، دقت کنید که هدف از ناشتایی، کمک به دقیقتر شدن نتایج آزمایش است تا پزشک بتواند براساس اعداد صحیح تصمیمگیری کند. پس این دستور را جدی بگیرید و در مدت ناشتا بودن صبور باشید. بعد از انجام آزمایش، بلافاصله میتوانید رژیم غذایی معمول خود را از سر بگیرید. همچنین، انجام آزمایشها در یک مرکز معتبر اهمیت زیادی دارد. اگر ساکن تهران هستید و برای انجام آزمایشهای خود به یک مرکز مطمئن نیاز دارید، میتوانید برای مثال به یک آزمایشگاه در سعادت آباد تهران یا دیگر مناطق شمالی تهران مراجعه کنید.
با توجه به حساسیت بالای موضوعات مرتبط با سلامت و درمان، همواره تلاش ما بر این است که اطلاعات ارائه شده دقیق، معتبر و قابل استناد باشند. محتوای این مطلب بر اساس منابع علمی و معتبر بین المللی در حوزه پزشکی گردآوری شده و توسط پزشکان متخصص مورد بازبینی قرار می گیرد تا از درستی آن اطمینان حاصل شود. با این حال، مطالب موجود در این مقاله صرفا جنبه اطلاع رسانی دارند و نباید به عنوان جایگزین تشخیص یا توصیه تخصصی پزشکان در نظر گرفته شوند. در صورت بروز هرگونه مشکل یا علائم نگران کننده، لازم است در اسرع وقت به مراکز درمانی یا اورژانس مراجعه کنید.