بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان: همه آنچه مادران باید بدانند

مجموعه: بهداشت بانوان

بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان طبیعی شایع است

بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان؛ علل، علائم، درمان و پیشگیری

بی‌اختیاری مدفوع (Fecal Incontinence) پس از زایمان، یکی از مشکلات شایع اما کمتر مورد بحث در میان مادران است. این وضعیت به معنای عدم توانایی در کنترل دفع مدفوع یا گاز روده است که می‌تواند از نشت خفیف تا موارد شدیدتر متغیر باشد. بر اساس تحقیقات اخیر، حدود ۱۳ تا ۲۵ درصد از زنان پس از زایمان طبیعی دچار درجاتی از بی‌اختیاری مدفوع می‌شوند، در حالی که برخی مطالعات شیوع آن را تا ۱۸ درصد ماهانه گزارش کرده‌اند.

این مشکل اغلب به دلیل فشارهای بارداری و زایمان بر عضلات کف لگن و اسفنکتر مقعدی ایجاد می‌شود و می‌تواند تأثیرات منفی بر کیفیت زندگی، سلامت عاطفی و روابط اجتماعی مادران داشته باشد. خوشبختانه، اکثر موارد با درمان‌های ساده بهبود می‌یابند و تنها تعداد کمی نیاز به مداخلات پیشرفته دارند. 

زایمان با فورسپس یا وکیوم خطر را افزایش می‌دهد

دلایل و عوامل ایجاد بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان

بی‌اختیاری مدفوع عمدتاً ناشی از آسیب به ساختارهای آناتومیکی ناحیه لگن است. در طول بارداری، وزن جنین و تغییرات هورمونی باعث ضعیف شدن عضلات کف لگن می‌شوند. اما زایمان، به‌ویژه زایمان طبیعی، عامل اصلی است. فشار سر نوزاد بر پرینه (ناحیه بین واژن و مقعد) می‌تواند منجر به پارگی یا آسیب به اسفنکتر مقعدی شود،حلقه‌ای از عضلات که باز و بسته شدن مقعد را کنترل می‌کند.

عوامل دیگر شامل:

• اپیزیوتومی یا پارگی پرینه: برش جراحی یا پارگی طبیعی در زایمان برای تسهیل خروج نوزاد، که می‌تواند اعصاب و عضلات را آسیب بزند.

• استفاده از ابزارهای کمکی: مانند فورسپس یا وکیوم، که فشار بیشتری وارد می‌کنند.

زایمان طولانی یا نوزاد بزرگ: افزایش خطر آسیب.

• عوامل غیرزایمانی: یبوست مزمن، چاقی، سن بالای مادر، و حتی ناهنجاری‌های مادرزادی مانند اسپینابیفیدا در برخی موارد.

تحقیقات نشان می‌دهد که حتی بارداری بدون زایمان طبیعی (مانند سزارین) می‌تواند خطر را افزایش دهد، اما زایمان واژینال ریسک را به طور قابل توجهی بالا می‌برد. در بلندمدت، حدود ۶۰ درصد از زنان پس از اولین زایمان طبیعی ممکن است علائم مداوم داشته باشند.

علائم بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان

علائم معمولاً بلافاصله پس از زایمان یا در هفته‌های اول ظاهر می‌شوند، اما ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها بعد بروز کنند. شایع‌ترین علائم عبارتند از:

• نشت ناخواسته مدفوع مایع یا جامد.

• عدم کنترل گاز روده (فلالتوس).

• نیاز فوری و غیرقابل کنترل به دفع مدفوع.

• اسهال یا یبوست متناوب، که می‌تواند وضعیت را بدتر کند.

• احساس عدم تخلیه کامل روده.

در موارد شدید، این علائم می‌تواند با درد، تحریک پوستی یا عفونت همراه باشد. حدود ۱۲ درصد موارد مربوط به نشت مدفوع مایع و ۶ درصد به مدفوع جامد است.

اصلی‌ترین علت بی‌اختیاری مدفوع آسیب به اسفنکتر مقعدی است

عوامل خطر

عواملی که خطر را افزایش می‌دهند شامل:

• زایمان طبیعی چندگانه.

• سن مادر بالای ۳۵ سال.

• چاقی (BMI بالای ۳۰).

• نوزاد با وزن بیش از ۴ کیلوگرم.

• زایمان طولانی (به‌ویژه مرحله دوم بیش از ۲ ساعت).

• سابقه یبوست یا مشکلات روده‌ای.

زنان با سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از درد زایمان، ریسک کمتری دارند، اما در بلندمدت تفاوت ممکن است کم شود.

تشخیص بی‌اختیاری مدفوع

تشخیص معمولاً با تاریخچه پزشکی و معاینه فیزیکی آغاز می‌شود. پزشک ممکن است از ابزارهایی مانند:

• مانومتری مقعدی (برای اندازه‌گیری فشار عضلات).

• سونوگرافی اندورکتال (برای بررسی آسیب اسفنکتر).

• الکترومیوگرافی (برای ارزیابی اعصاب) استفاده کند.

در موارد مشکوک به مشکلات عصبی، MRI یا کولونوسکوپی توصیه می‌شود.

نشت مدفوع مایع حدود ۱۲ درصد موارد را شامل می‌شود

درمان بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان

درمان‌ها از روش‌های ساده تا پیشرفته متغیر هستند. اکثر زنان در چند ماه اول بهبود می‌یابند، اما اگر علائم ادامه یابد، گزینه‌ها عبارتند از:

درمان‌های غیرجراحی 

• تغییرات رژیم غذایی: اجتناب از کافئین، الکل، غذاهای تند، شیرین‌کننده‌های مصنوعی و لبنیات. افزایش فیبر (مانند پسیلیوم) برای جلوگیری از یبوست یا اسهال.

• بازآموزی روده: برنامه‌ریزی دفع منظم.

• تمرینات کف لگن (کگل): تقویت عضلات با انقباض و رها کردن. حداقل ۳ بار در روز، هر بار ۵-۱۰ تکرار. این تمرینات می‌توانند تا ۷۰ درصد موارد را بهبود بخشند.

• بیوفیدبک: استفاده از سنسورها برای آموزش کنترل عضلات.

• داروها: ضداسهال مانند لوپرامید یا ملین‌ها برای یبوست.

• تحریک عصبی: مانند تحریک عصب ساکرال یا neuromodulation translumbosacral 

درمان‌های جراحی

• ترمیم اسفنکتر (اسفنکتروپلاستی).

• تزریق مواد حجم‌دهنده به اطراف مقعد.

• در موارد شدید، کولوستومی (کیسه مصنوعی).

مدیریت روزانه

• استفاده از پدهای بهداشتی، لباس زیر یک‌بارمصرف و دستمال‌های مرطوب بدون عطر.

• شست‌وشو با آب خالی و خشک کردن در هوا.

پیشگیری از بی‌اختیاری مدفوع

پیشگیری کلیدی است:

• انجام تمرینات کگل از اوایل بارداری.

• کنترل وزن و رژیم غذایی غنی از فیبر.

• انتخاب سزارین در موارد پرریسک (با مشورت پزشک).

• اجتناب از زور زدن در زایمان با تکنیک‌های تنفسی.

• مراقبت از پرینه در زایمان (مانند ماساژ پرینه).

مطالعات نشان می‌دهد که آموزش کف لگن در بارداری می‌تواند ریسک را تا ۳۰ درصد کاهش دهد.

زمان مراجعه به پزشک

اگر علائم بیش از چند هفته ادامه یافت، بدتر شد یا با درد، خونریزی یا افسردگی همراه بود، فوراً به پزشک مراجعه کنید. این مشکل قابل درمان است و خجالت نکشید – تنها ۲۰-۳۰ درصد زنان آن را گزارش می‌کنند، اما درمان زودرس موفقیت‌آمیزتر است.

اگر علائم بیش از چند هفته ماند، به پزشک مراجعه کنید

سوالات متداول

1. بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان چقدر شایع است؟

بی‌اختیاری مدفوع در حدود ۱۳ تا ۲۵ درصد از زنان پس از زایمان طبیعی رخ می‌دهد، به‌ویژه در ماه‌های اول. با این حال، در بسیاری از موارد، علائم با گذشت زمان بهبود می‌یابد. حدود ۱۲ درصد از زنان نشت مدفوع مایع و ۶ درصد نشت مدفوع جامد را گزارش کرده‌اند.

2. آیا بی‌اختیاری مدفوع فقط در زایمان طبیعی رخ می‌دهد؟

خیر، اگرچه زایمان طبیعی خطر بیشتری دارد، زنان با سزارین نیز ممکن است به دلیل فشار بارداری بر کف لگن دچار این مشکل شوند. با این حال، سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از شروع درد زایمان معمولاً خطر کمتری دارد.

3. آیا بی‌اختیاری مدفوع دائمی است؟

در اکثر موارد خیر. بسیاری از زنان طی چند ماه پس از زایمان با روش‌های ساده مانند تمرینات کگل بهبود می‌یابند. با این حال، در برخی موارد ممکن است تا سال‌ها ادامه یابد یا حتی بعداً ظاهر شود، به‌ویژه با افزایش سن یا یائسگی.

4. آیا تمرینات کگل واقعاً مؤثر هستند؟

بله، تمرینات کگل می‌توانند تا ۷۰ درصد در بهبود کنترل روده مؤثر باشند، به‌ویژه اگر به‌طور منظم و درست انجام شوند. برای اطمینان از صحت انجام تمرینات، با پزشک یا فیزیوتراپ کف لگن مشورت کنید.

5. چه زمانی باید نگران بی‌اختیاری مدفوع باشم؟

اگر علائم بیش از چند هفته ادامه یابد، بدتر شود یا با درد، خونریزی، یا تأثیر منفی بر زندگی روزمره و سلامت روان همراه باشد، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.

6. آیا رژیم غذایی بر بی‌اختیاری مدفوع تأثیر دارد؟

بله، غذاهای محرک مانند کافئین، الکل، غذاهای تند، لبنیات و شیرین‌کننده‌های مصنوعی می‌توانند علائم را بدتر کنند. افزایش مصرف فیبر (مانند پسیلیوم) و هیدراتاسیون مناسب به پیشگیری از یبوست یا اسهال کمک می‌کند.

7. آیا بی‌اختیاری مدفوع با بی‌اختیاری ادرار مرتبط است؟

بله، هر دو مشکل اغلب به دلیل آسیب به عضلات و اعصاب کف لگن رخ می‌دهند. تمرینات کگل می‌توانند هر دو را بهبود بخشند.

نتیجه‌گیری

بی‌اختیاری مدفوع پس از زایمان مشکلی گذرا برای بسیاری از مادران است، اما با آگاهی و درمان مناسب، می‌توان آن را مدیریت کرد. تمرکز بر تقویت عضلات کف لگن و تغییرات سبک زندگی کلیدی است. اگر دچار این مشکل هستید، با پزشک یا متخصص زنان مشورت کنید تا کیفیت زندگی‌تان حفظ شود. 

گردآوری:بخش سلامت بیتوته