خبرگزاری مهر، گروه استانها: سالهاست بخش قابل توجهی از نظام سلامت کشور در نقطهای حرکت میکند که بیمار پس از بروز بیماری، از یک مطب به مطب دیگر، از یک پزشک به پزشک دیگر و از یک مرکز درمانی به مرکز دیگر مراجعه میکند، مسیری که علاوه بر تحمیل هزینههای سنگین به خانوادهها و نظام سلامت، گاهی تشخیص بیماری را به تأخیر میاندازد و بیمار را در میان انبوهی از نسخهها، آزمایشها، ارجاعها و نوبتها سرگردان میکند.
در چنین شرایطی، «پزشک خانواده و نظام ارجاع» قرار است مسیر سلامت را از درمانمحوری به سلامتمحوری تغییر دهد، یعنی به جای اینکه نظام سلامت منتظر بیمار بماند، سلامت افراد و خانوادهها به شکل مستمر رصد شود، بیماریها در مراحل اولیه شناسایی شوند و بیمار در صورت نیاز، مسیر مشخص و از پیش تعریفشدهای برای دریافت خدمات تخصصی و فوقتخصصی داشته باشد.
بویراحمد حالا در مرکز این تحول قرار گرفته است، شهرستانی که به عنوان یکی از ۶۴ شهرستان منتخب کشور برای اجرای این برنامه انتخاب شده و قرار است اجرای آن در این منطقه، علاوه بر آزمونی برای توان نظام سلامت استان، تجربهای برای توسعه احتمالی طرح در دیگر شهرستانهای کهگیلویه و بویراحمد باشد.
چرایی اجرای پزشک خانواده
منطق اصلی پزشک خانواده، تغییر نگاه از «بیماری» به «سلامت» است. در این روش، پزشک خانواده تنها پزشکی نیست که بیمار در زمان بیماری به او مراجعه کند، بلکه قرار است مسئول هدایت مسیر سلامت فرد و خانواده باشد.
هر خانوار در قالب یک پرونده الکترونیک سلامت قرار میگیرد و جمعیت مشخصی حدود سه هزار نفر تحت پوشش یک تیم سلامت شامل پزشک خانواده، مراقب سلامت، ماما و منشی قرار میگیرد، شاخصهای سلامت این جمعیت به صورت مستمر رصد میشود و مشکلات احتمالی باید پیش از آنکه به بیماریهای پیچیده و پرهزینه تبدیل شوند، شناسایی و پیگیری شوند.
این تغییر رویکرد برای بیماریهای مزمنی مانند فشار خون، دیابت و چربی خون اهمیت بیشتری دارد، بیماریهایی که در صورت تشخیص و کنترل بهموقع، میتوان از بسیاری از عوارض و هزینههای سنگین ناشی از پیشرفت آنها جلوگیری کرد.
از سوی دیگر، نظام ارجاع تلاش میکند بیمار را از مراجعه مستقیم و پراکنده به سطوح مختلف درمانی بینیاز کند، در این ساختار، پزشک خانواده نقطه آغاز مسیر درمان است و اگر بیمار به خدمات تخصصی نیاز داشته باشد، ارجاع الکترونیکی انجام میشود و حتی نوبت بیمار در سطح تخصصی برای او رزرو خواهد شد.
به این ترتیب، بیمار قرار نیست برای پیدا کردن متخصص، مرکز درمانی یا نوبت مناسب، بار دیگر مسیر پرپیچوخم درمان را به تنهایی طی کند.
بویراحمد؛ انتخابی بزرگ برای یک طرح ملی
انتخاب بویراحمد برای اجرای این برنامه از یک سو فرصت بزرگی برای نظام سلامت استان محسوب میشود و از سوی دیگر، به دلیل جمعیت قابل توجه شهرستان، اجرای طرح را به آزمونی جدی تبدیل کرده است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به آغاز رسمی اجرای برنامه در بویراحمد گفت: این شهرستان به عنوان یکی از مراکز منتخب اجرای برنامه ملی پزشک خانواده و نظام ارجاع در کشور انتخاب شده و قرار است پس از موفقیت در اجرای برنامه، تجربه آن برای سایر نقاط استان مورد استفاده قرار گیرد.
مسلم شریفی با اشاره به جمعیت شهرستان بویراحمد افزود: این شهرستان حدود ۳۳۰ هزار نفر جمعیت دارد که حدود ۱۶۲ هزار نفر از این جمعیت در شهرها و مابقی در مناطق روستایی سکونت دارند.
وی ادامه داد: در مجموع ۲۲ مرکز جامع سلامت در شهرستان بویراحمد زیر پوشش این برنامه قرار دارند که پنج مرکز آن در محدوده شهری واقع شدهاند و بر اساس جمعیت تحت پوشش، پایگاهها و تیمهای سلامت برای آنها تعریف میشود.
به گفته معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج برای جمعیت شهری بویراحمد حدود ۵۵ تیم سلامت پیشبینی شده که نزدیک به ۴۰ تیم در مرحله نخست جانمایی شدهاند.
وی تأکید کرد: در مناطقی که زیرساخت دولتی برای ارائه خدمات وجود نداشته باشد، از ظرفیت بخش خصوصی استفاده خواهد شد و با مطبها و درمانگاهها قرارداد مستقیم منعقد میشود تا خدمات بر اساس چارچوب برنامه ارائه شود.
نسخهای برای کاهش سردرگمی بیمار
شریفی یکی از مهمترین تفاوتهای این طرح با الگوی سنتی را دریافت خدمات درمانی، ایجاد یک مسیر مشخص برای بیمار عنوان کرد و گفت: در چهار ویزیت نخست پزشک خانواده، بیمار هزینهای پرداخت نمیکند و از ویزیت پنجم به بعد فرانشیز دریافت میشود.
وی افزود: اگر فرد به خدمات تخصصی نیاز داشته باشد، همانجا از طریق نظام ارجاع الکترونیک به سطح دوم معرفی میشود و نوبت او در کلینیک تخصصی رزرو خواهد شد.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج تصریح کرد: بیمار با نوبت مشخص به مرکز تخصصی مراجعه میکند و در صورت نیاز به خدمات پاراکلینیکی یا دارو، به مراکز تعیینشده ارجاع مییابد، در این مراحل نیز بخش عمده هزینه توسط بیمهها پرداخت میشود.
وی ادامه داد: اگر بیمار نیازمند خدمات بیمارستانی باشد، ارجاع به بیمارستان مشخص انجام میشود و نوبتگیری نیز از قبل صورت میگیرد.
شریفی معتقد است این فرآیند میتواند میزان سردرگمی بیمار در مسیر درمان را به شکل محسوسی کاهش دهد و دسترسی او به خدمات تخصصی و فوقتخصصی را هدفمندتر کند.
بویراحمد از مرحله آزمایش به اجرای اصلی میرسد
وی درباره وضعیت اجرای طرح نیز به خبرنگار مهر گفت: در حال حاضر برنامه در مرحله تست قرار دارد و بر اساس برنامهریزی انجامشده، تا حدود ۱۵ شهریور وارد محیط اصلی اجرا خواهد شد.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج با اشاره به عملکرد اولیه طرح اظهار کرد: در رصد انجامشده از ۲۲ مرکز جامع سلامت شهرستان، نرخ کلی ارجاع به نوبتگیری حدود ۸۳ درصد بوده که شاخص قابل قبولی است.
وی با بیان اینکه بویراحمد تنها به دلیل کوچک بودن انتخاب نشده است، گفت: انتخاب مرکز استان با وجود جمعیت و تراکم بالاتر، به دلیل ظرفیت مدیریتی، دسترسی به منابع و نزدیکی دستگاههای مرتبط انجام شده و حمایت مجموعه مدیریت استان، دانشگاه علوم پزشکی، تأمین اجتماعی و بیمه سلامت میتواند اجرای برنامه را تسهیل کند.
شریفی افزود: در صورت موفقیت برنامه، تصمیم درباره گسترش آن به دیگر شهرستانهای استان در اختیار وزارت بهداشت خواهد بود و نتایج اجرای طرح در پایان سال مبنای تصمیمگیری قرار میگیرد.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نیز معتقد است مشارکت مردم و اعتماد آنها به پزشک خانواده، یکی از الزامات موفقیت برنامه است.
شریفی گفت: در سطح نخست، علاوه بر خدمات پزشکی، باید از ظرفیت هیئت امنای مراکز و افراد اثرگذار محلی برای تبیین طرح استفاده شود تا مردم بدانند این برنامه چه تغییری در مسیر دریافت خدمات سلامت آنها ایجاد خواهد کرد.
چهار ویزیت رایگان و کاهش پرداخت از جیب
یکی از مهمترین مشوقهای پیشبینیشده برای همراه کردن مردم با این طرح، کاهش هزینههای پرداختی از جیب است.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به ساختار سهسطحی برنامه اظهار کرد: سطح نخست در حوزه بهداشت و پیشگیری است و پزشک خانواده و مراقبان سلامت در این سطح وظیفه دارند وضعیت سلامت افراد را به صورت مستمر رصد کنند.
سیده رقیه پناهی افزود: در صورت نیاز بیمار به خدمات تخصصی، فرد به سطح دوم که شامل کلینیکها و متخصصان است ارجاع داده میشود و اگر نیاز به بستری و خدمات فوقتخصصی وجود داشته باشد، بیمار به سطح سوم و بیمارستان ارجاع میشود.
وی ادامه داد: در ابتدای طرح، چهار ویزیت نخست پزشک خانواده رایگان است و در سطح دوم نیز بیمار تنها ۱۵ درصد تعرفه دولتی را پرداخت میکند و در صورت نیاز به بستری در سطح سوم نیز خدمات بستری رایگان خواهد بود.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج تأکید کرد: هدف اصلی این است که مسیر سلامت بیمار از ابتدا تا رسیدن به نتیجه، یعنی سلامتی، تحت رصد پزشک خانواده قرار داشته باشد.
از پزشک خانواده تا متخصص؛ یک پرونده و یک مسیر
وی با بیان اینکه در مدل جدید، پزشک خانواده قرار نیست تنها نسخه بنویسد و بیمار را راهی مرکز بعدی کند، بلکه باید مسیر درمان را مدیریت کند، یادآور شد: پزشک خانواده در سطح اول، علاوه بر ارائه خدمات، مسیر درمان بیمار را راهبری میکند؛ در صورت نیاز به ارجاع، نوبت بیمار را دریافت میکند و اطلاعات و بازخورد پزشک متخصص نیز به پزشک خانواده بازمیگردد.
پناهی افزود: در مرحله نخست، قرارداد با پزشکان متخصص در هشت رشته تخصصی منعقد شده و بیمارانی که از مسیر پزشک خانواده نیازمند خدمات تخصصی باشند، بر اساس نیاز خود به متخصص مربوطه ارجاع میشوند.
وی گفت: اگر بیمار نیازمند خدمات سرپایی، پاراکلینیکی، ویزیت و دارو باشد، ۱۵ درصد هزینه را پرداخت میکند و در صورت نیاز به بستری در سطح سوم، خدمات بستری به صورت رایگان ارائه خواهد شد.
سلامت؛ مسئلهای فراتر از درمان
رئیس دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، فلسفه اصلی اجرای این برنامه را حرکت از درمانمحوری به پیشگیریمحوری عنوان کرد.
وی گفت: اگر طرح به شکل موفق اجرا شود، نظام سلامت از روشهای سنتی درمانمحور به سمت روشی حرکت میکند که تمرکز آن بر پیشگیری است.
پناهی افزود: در این مدل، بیماریهای مزمن مانند فشار خون و دیابت باید پیش از تبدیل شدن به بیماریهای صعبالعلاج کنترل شوند و مراقبان سلامت و پزشکان خانواده نقش اصلی را در این زمینه بر عهده دارند.
حمایت استاندار از اجرای یک طرح پر ریسک اما ضروری
استاندار کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهر انتخاب بویراحمد به عنوان یکی از مراکز اجرای این برنامه را اقدامی مهم دانست و تأکید کرد: اجرای طرح در مرکز استان، با وجود پیچیدگیهای آن، میتواند تجربه ارزشمندی برای توسعه برنامه در دیگر مناطق باشد.
یدالله رحمانی اظهار کرد: انتخاب بویراحمد به عنوان مرکز اجرای طرح، با توجه به جمعیت شهرستان و شرایط موجود، تصمیمی بود که به نوعی «دل شیر» میخواست و از مجموعهای که این مسئولیت را پذیرفته است، قدردانی میکنم.
وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه پزشک خانواده گفت: این طرح بر اساس تجربه کشورهای پیشرفته و با هدف ارتقای نظام سلامت اجرا میشود و دولت نیز توجه ویژهای به حوزه سلامت دارد.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد افزود: در سفر رئیسجمهور به استان، حدود هزار میلیارد تومان برای تکمیل پروژههای نیمهتمام حوزه سلامت، بیمارستانها و دانشکدههای استان اختصاص یافت که نشاندهنده اهمیت این حوزه است.
وی تأکید کرد: ممکن است در ابتدای کار نارضایتی یا مشکلاتی ایجاد شود، اما باید فرصت اصلاح و تطبیق برای مردم و مجریان وجود داشته باشد و طرح به مرور اصلاح شود.
رحمانی همچنین بر آموزش مستمر کارکنان تأکید کرد و افزود: آموزشها باید هم در مناطق شهری و هم روستایی استمرار داشته باشد تا در زمان توسعه طرح به دیگر شهرستانها، تجربه بویراحمد قابل استفاده باشد.
وی ضمن درخواست از مردم برای حمایت و همراهی از این طرح، گفت: پزشک خانواده یک طرح علمی و مطالعهشده است که از تجربه کشورهای مختلف استفاده کرده و هدف نهایی آن، ایجاد یک نظام کارآمد سلامت برای مردم است.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد تأکید کرد: مردم باید مزایایی را از جمله کاهش هزینهها، دسترسی بهتر به خدمات و کاهش سردرگمی در مسیر درمان که برای طرح اعلام شده در عمل لمس کنند.
استفاده از ظرفیت بخش خصوصی در اجرای طرح پزشک خانواده
معاون سیاسی امنیتی استاندار کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهر نیز بر اهمیت مشارکت اجتماعی در اجرای طرح تأکید کرد و گفت: در بویراحمد با جمعیت شهری حدود ۱۶۱ هزار نفر و ۵۵ تیم سلامت، برنامه اجرا میشود و در ادامه مسیر میتوان آن را به شهرستانهای دیگر توسعه داد.
وی افزود: در اجرای این طرح از ظرفیت بخش خصوصی نیز استفاده خواهد شد و قراردادهای لازم با پزشکان سطح نخست و متخصصان منعقد شده است.
تأمین اجتماعی؛ همراه طرح در مسیر کاهش هزینههای درمان
مدیر درمان تأمین اجتماعی کهگیلویه و بویراحمد نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر اجرای پزشک خانواده و نظام ارجاع را یکی از مهمترین تحولات نظام سلامت دانست.
شاهرخ بهگام اظهار کرد: اجرای این طرح میتواند میزان پرداخت از جیب بیمار را کاهش دهد و دسترسی به پزشک عمومی و متخصص را هدفمندتر کند.
وی افزود: مهمتر از همه، محوریت خدمات سلامت از درمان به سمت پیشگیری تغییر میکند و با بیماریابی زودهنگام میتوان از پیشرفت بیماریهای مزمن و عوارض ناشی از آنها جلوگیری کرد.
مدیر درمان تأمین اجتماعی کهگیلویه و بویراحمد گفت: اجرای این طرح در نیمه نخست سال در استان آغاز شده و از نیمه دوم سال امکان بهرهبرداری کاملتر از ظرفیتهای آن فراهم خواهد شد.
مشارکت مردم؛ حلقهای که بدون آن طرح کامل نمیشود
اجرای پزشک خانواده صرفاً یک تغییر اداری در نظام سلامت نیست؛ موفقیت آن به تغییر رفتار مردم نیز وابسته است.
در الگوی سنتی، بسیاری از افراد ممکن است برای یک مشکل ساده مستقیماً به متخصص مراجعه کنند یا برای دریافت خدمات مختلف، چندین مرکز درمانی را تجربه کنند. در مدل جدید، قرار است پزشک خانواده نقطه آغاز مسیر باشد.
این رویکرد، در کنار بیماریابی و مراقبت مستمر در سطح نخست، نشان میدهد که فلسفه پزشک خانواده تنها به نوبتدهی و ارجاع بیمار محدود نیست و قرار است بخش قابل توجهی از بار نظام سلامت به سمت پیشگیری، تشخیص زودهنگام و کنترل عوامل خطر منتقل شود.
عدهای که باید در زندگی مردم دیده شود
پزشک خانواده در بویراحمد اکنون از مرحله شعار و آزمون اولیه عبور کرده و وارد مرحلهای شده است که نشاندهنده اهمیت این حوزه است.
قرار است حدود ۱۶۱ تا ۱۶۲ هزار شهروند در قالب ۵۵ تیم سلامت شهری تحت پوشش قرار گیرند، ۲۲ مرکز جامع سلامت شهرستان در اجرای طرح نقش داشته باشند و بیماران در صورت نیاز، از سطح نخست به سطح دوم و سپس در صورت ضرورت به سطح سوم هدایت شوند.
چهار ویزیت نخست رایگان، پرداخت ۱۵ درصدی در سطح دوم، بستری رایگان در سطح سوم، رزرو نوبت تخصصی توسط پزشک خانواده و تشکیل پرونده الکترونیک سلامت، مجموعهای از وعدههایی است که حالا باید در میدان عمل سنجیده شود.
از سوی دیگر، استاندار خواستار اجرای کامل همه اجزای نظام ارجاع شده و مسئولان دانشگاه علوم پزشکی نیز بر ضرورت همراهی مردم و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی تأکید دارند.
در نهایت، موفقیت این طرح نه با تعداد مراسمهای افتتاحیه و نه با آمارهای اولیه، بلکه با میزان کاهش سردرگمی بیماران، کاهش پرداخت از جیب، تشخیص زودهنگام بیماریها، کنترل بیماریهای مزمن و افزایش رضایت مردم سنجیده خواهد شد.
بویراحمد اکنون در نقطهای ایستاده که قرار است یک تغییر بزرگ در مسیر ارائه خدمات سلامت را تجربه کند؛ تغییری که اگر همانگونه که مسئولان وعده دادهاند به کاهش هزینهها، پیشگیری از بیماری و دسترسی عادلانهتر به خدمات منجر شود، میتواند از یک طرح آزمایشی در مرکز استان به الگویی برای سراسر کهگیلویه و بویراحمد تبدیل شود.