گروه سلامت خبرگزاری مهر – محمد رضازاده: گوشی تلفن همراه را باز میکنیم؛ هنوز چند ثانیه بیشتر نگذشته که اولین تبلیغ سلامت جلوی چشممان ظاهر میشود. قرصی برای لاغری، مکملی برای جوانسازی، رژیمی برای درمان یک بیماری یا پزشکی که وعده میدهد در کوتاهترین زمان، نتیجهای متفاوت رقم بزند.
کمی پایینتر، تصویر بیماری دیده میشود که ادعا میشود «قبل» و «بعد» از درمان را نشان میدهد. صفحه دیگری از «درمان قطعی» حرف میزند و در صفحهای دیگر، فردی که مشخص نیست چه تخصصی دارد، درباره مصرف یا قطع یک دارو توصیه میکند.
برای دیدن این بازار، نه نیازی به مراجعه به مطب داریم و نه حتی خروج از خانه. کافی است گوشی را برداریم و چند کلیدواژه درباره بیماری، لاغری یا دارو جستوجو کنیم.
بازار سلامت همینجاست؛ در صفحه تلفن همراه.
بازاری که یک سوی آن پزشکان و متخصصانی قرار دارند که تلاش میکنند اطلاعات علمی و درست در اختیار مردم بگذارند و سوی دیگرش صفحاتی است که مرز میان آموزش، تبلیغ، تجارت و درمان را تقریباً از بین بردهاند.
اینجا دیگر فقط با یک تبلیغ ساده مواجه نیستیم؛ پای تصمیمهای درمانی مردم وسط است.
از بیلبورد خیابان تا تبلیغ در اینستاگرام
نابسامانی تبلیغات سلامت البته محدود به فضای مجازی نیست. در سطح شهر هم گاهی با تبلیغاتی مواجه میشویم که بیشتر از آنکه شبیه اطلاعرسانی یک مرکز درمانی باشند، رنگ و بوی تبلیغات تجاری دارند.
یک کلینیک، یک پزشک یا یک مرکز خدمات سلامت، روی بیلبورد ظاهر میشود؛ خدماتش را معرفی میکند و مخاطب را به تماس یا مراجعه دعوت میکند.
اما سؤال سادهای وجود دارد: چه کسی بر این تبلیغات نظارت میکند؟
محمد رئیسزاده، رئیسکل سازمان نظام پزشکی، درباره همین مسئله میگوید براساس قانون، مجوز تبلیغات حوزه درمان به سازمان نظام پزشکی سپرده شده، اما برخی دستگاهها این حق قانونی را نادیده گرفتهاند و همین موضوع باعث شده شاهد «آنارشی تبلیغات در حوزه سلامت» باشیم.
به گفته او، طی چهار تا پنج سال گذشته سازمان نظام پزشکی به موضوع تبلیغات ورود کرده و شورای عالی نظام پزشکی نیز آییننامهای درباره تبلیغات حوزه سلامت تنظیم و ابلاغ کرده است.
اما مشکل فقط نبود آییننامه نیست؛ مشکل، گستردگی بازاری است که هر روز شکل تازهای پیدا میکند.
۱۲ هزار صفحه زیر ذرهبین
رئیسکل سازمان نظام پزشکی از تشکیل شورای هماهنگی تبلیغات حوزه سلامت نیز خبر داده است؛ شورایی که ماهانه تشکیل جلسه میدهد و نمایندگان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صداوسیما، شهرداری، پلیس فتا و دیگر دستگاههای مرتبط در آن حضور دارند.
همچنین به گفته رئیسزاده، دادیار ویژه نظارت بر تبلیغات ایجاد شده تا پروندههای مربوط به تبلیغات خارج از نوبت رسیدگی شوند.
اما وقتی پای فضای مجازی به میان میآید، ابعاد ماجرا بزرگتر میشود.
بیش از ۱۲ هزار سایت و صفحه فعال در حوزه سلامت رصد شده و بیش از ۷۰۰ مورد تخلف شناسایی شده است.
حدود ۳۱۰ صفحه که مشخصات آنها معلوم بوده، بسته یا اصلاح شدهاند و حدود ۴۱۲ صفحه دیگر که منشأ مشخصی نداشتهاند، به پلیس فتا و مراجع قضایی معرفی شدهاند.
عدد ۱۲ هزار شاید فقط یک آمار به نظر برسد، اما پشت هر صفحه یک مخاطب وجود دارد؛ مخاطبی که ممکن است بیمار باشد، نگران باشد، دنبال راهی برای کاهش وزن باشد یا از درمان قبلی خود نتیجه نگرفته باشد.
و دقیقاً همین نقطه است که تبلیغ سلامت میتواند خطرناک شود.
وقتی دنبالکننده جای مدرک را میگیرد
در شبکههای اجتماعی، اعتبار خیلی وقتها با عدد سنجیده میشود.
تعداد دنبالکننده، تعداد بازدید، تعداد کامنت و تعداد لایک.
صفحهای با یک میلیون دنبالکننده، در نگاه بسیاری از کاربران معتبرتر از صفحهای با چند هزار دنبالکننده به نظر میرسد؛ حتی اگر صاحب صفحه اول هیچ صلاحیت حرفهای برای ارائه توصیه پزشکی نداشته باشد.
حسین عبدلی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، درباره همین پدیده هشدار میدهد.
وی میگوید فضای مجازی به یکی از مهمترین منابع دریافت اطلاعات سلامت مردم تبدیل شده، اما نبود سازوکار مشخص برای احراز صلاحیت فعالان این حوزه میتواند سلامت مردم را با خطرات جدی مواجه کند.
عبدلی تأکید میکند مرز میان اطلاعرسانی سلامت و مداخله در درمان باید برای مردم و فعالان فضای مجازی روشن باشد.
ممکن است فردی کار خود را با مشاوره، تجربه شخصی یا تولید محتوای آموزشی آغاز کند، اما زمانی که برای یک بیماری مشخص دارو، رژیم درمانی، نسخه یا روش مداخلهای پیشنهاد میدهد، دیگر صرفاً تولیدکننده محتوا نیست؛ وارد حوزه درمان شده است.
به گفته او، مردم نباید شهرت مجازی را با صلاحیت پزشکی اشتباه بگیرند.
«درمان قطعی»؛ دو کلمه خطرناک
در میان صدها نوع تبلیغ، شاید یکی از خطرناکترین آنها تبلیغاتی باشد که با دو کلمه ساده مخاطب را شکار میکند: «درمان قطعی».
در پزشکی، هیچ بیماری و هیچ انسانی دقیقاً شبیه دیگری نیست. پاسخ بدن افراد به درمان متفاوت است و عوامل متعددی میتوانند نتیجه یک درمان را تغییر دهند.
اما در فضای تبلیغاتی، وعدهها معمولاً سادهتر از واقعیت پزشکی هستند.
«درمان تضمینی.»
«بدون عارضه.»
«نتیجه صددرصدی.»
«کاهش وزن سریع.»
عباراتی که برای یک بیمار خسته از درمان میتواند بسیار وسوسهکننده باشد.
عبدلی میگوید یکی از نگرانکنندهترین بخشهای فعالیت درمانگران غیرمجاز در فضای مجازی، استفاده از همین عبارات است.
وی معتقد است در پزشکی نمیتوان برای همه بیماران یک نتیجه قطعی و یکسان را تضمین کرد و زمانی که فردی با وعده درمان صددرصدی، بازگشت سریع سلامت یا کنار گذاشتن داروهای تجویزی پزشک اقدام به جذب بیمار میکند، باید نسبت به صلاحیت و انگیزه او تردید جدی داشت.
پشت این تبلیغات، یک واقعیت انسانی هم وجود دارد: اضطراب بیمار.
بیماری که از هزینههای درمان خسته شده، کسی که ماهها نتیجه نگرفته یا فردی که از عوارض درمان قبلی ترسیده، ممکن است بیشتر از دیگران به یک وعده سریع و قطعی اعتماد کند.
نسخهای که بیمار را ندیده است
حالا تصور کنیم فردی در دایرکت برای یک صفحه درمانی بنویسد: «من این بیماری را دارم، چه دارویی بخورم؟»
چند دقیقه بعد پاسخ میآید.
اما آیا فردی که پاسخ داده، بیمار را معاینه کرده است؟
آیا از بیماریهای زمینهای او خبر دارد؟
میداند چه داروهایی مصرف میکند؟
آیا حساسیت دارویی او را میداند؟
آیا آزمایشهایش را دیده است؟
پاسخ بسیاری از این سؤالها احتمالاً منفی است.
عبدلی درباره نسخهنویسی و توصیه دارویی در شبکههای اجتماعی هشدار میدهد و میگوید تجویز دارو بدون دسترسی به شرح حال، سوابق پزشکی، داروهای مصرفی، حساسیتها و بیماریهای زمینهای و در بسیاری از موارد بدون معاینه و بررسی آزمایشها میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد.
حتی دارویی که برای یک بیمار مفید است، ممکن است برای بیماری دیگر به دلیل بیماری زمینهای یا تداخل با داروهای دیگر خطرناک باشد.
با این حال، فضای مجازی گاهی درمان را به چند پیام کوتاه تقلیل میدهد.
تجربه شخصی، نسخه عمومی نیست
یک بخش دیگر از این بازار هم به تجربههای شخصی مربوط میشود.
«من این قرص را خوردم و خوب شدم.»
«من با این رژیم ۱۰ کیلو وزن کم کردم.»
«این مکمل مشکل من را حل کرد.»
این جملات شاید برای مخاطب جذاب باشند، اما تجربه شخصی یک نفر نمیتواند نسخه درمانی برای دیگری باشد.
عبدلی میگوید بدن افراد، بیماریهای زمینهای و پاسخ آنها به درمان متفاوت است و اینکه فردی با مصرف یک دارو، مکمل یا روش خاصی بهبود پیدا کرده، به این معنا نیست که همان روش برای دیگران نیز مناسب یا بیخطر است.
اما شبکههای اجتماعی معمولاً با پیچیدگی پزشکی کاری ندارند؛ داستان ساده را دوست دارند.
یک بیمار، یک مشکل، یک راهحل و یک پایان خوش.
واقعیت پزشکی اما معمولاً اینقدر ساده نیست.
چه کسی باید جلوی این بازار را بگیرد؟
سؤال اصلی حالا این است که مسئولیت مقابله با این وضعیت بر عهده چه کسی است؟
عبدلی معتقد است برخورد پس از وقوع تخلف بهتنهایی کافی نیست و وزارت بهداشت، سازمان نظام پزشکی، دستگاه قضایی، وزارت ارتباطات و سکوهای انتشار محتوا باید در یک زنجیره مشخص مسئولیت خود را ایفا کنند.
به گفته او، اگر صفحهای با عنوان پزشکی یا درمانی فعالیت میکند، باید امکان احراز هویت و بررسی صلاحیت صاحب آن وجود داشته باشد؛ اقدامی که میتواند بخشی از تخلفات را پیش از آسیب رسیدن به بیمار متوقف کند.
او همچنین معتقد است پلتفرمها نباید نسبت به محتوای سلامت بیتفاوت باشند.
میان صفحهای که فرد صرفاً تجربه بیماری خود را در آن روایت میکند و صفحهای که به شکل تجاری بیمار جذب میکند، دارو تبلیغ میکند یا خدمات درمانی میفروشد، تفاوت زیادی وجود دارد.
سلامت را به بازار لایک نسپاریم
رئیسزاده میگوید «حوزه سلامت محل تجارت نیست» و هشدار میدهد تبلیغات و روابط ناسالم برخی پزشکان با کلینیکها و داروخانهها میتواند به اعتبار علم پزشکی و اعتماد مردم آسیب بزند.
از سوی دیگر، عبدلی میگوید نباید اجازه داد مردم قربانی شهرت مجازی شوند.
دو هشدار از دو جایگاه متفاوت، اما با یک نقطه مشترک: سلامت مردم نباید قربانی بازار تبلیغات شود.
فضای مجازی ذاتاً دشمن سلامت نیست. اتفاقاً میتواند یکی از بهترین ابزارها برای آموزش، پیشگیری و افزایش سواد سلامت باشد. بسیاری از پزشکان متخصص نیز در همین فضا اطلاعات علمی و معتبر منتشر میکنند.
مسئله، نبود مرز است؛ مرز میان پزشک و پزشکنما، آموزش و تبلیغ، تجربه شخصی و توصیه درمانی، اطلاعرسانی و تجارت.
وقتی این مرزها محو شوند، یک صفحه مجازی میتواند همزمان نقش رسانه، مطب، داروخانه و بازار تبلیغات را بازی کند.
و بیمار، در طرف دیگر صفحه، ممکن است تنها با چند کلیک تصمیمی بگیرد که نتیجهاش مستقیماً به سلامت او مربوط است.
شاید حالا سؤال اصلی دیگر این نباشد که «چه کسی این تبلیغ را منتشر کرده؟»
سؤال مهمتر این است: در این بازار بیدر و پیکر سلامت، چه کسی مسئول جان بیماری است که به وعده یک «درمان تضمینی» اعتماد کرده است؟