پوکی استخوان یکی از آن بیماریهایی است که بهصورت آرام پیش میرود و تا وقتی شکستگی اتفاق نیفتد، خیلیها متوجه آن نمیشوند. در این بیماری، تراکم و کیفیت استخوان کاهش پیدا میکند و استخوانها شکنندهتر از حالت طبیعی میشوند. به همین دلیل، زمین خوردن ساده، چرخیدن ناگهانی یا حتی فشارهای معمول روزمره میتواند برای بعضی افراد به شکستگی منجر شود.
بهطورکلی خانمها بیشتر از آقایان در معرض پوکی استخوان هستند. دلیل آن فقط سن نیست؛ بدن زنان بهطور طبیعی استخوانهای کوچکتر و ظریفتری دارد و تغییرات هورمونی، مخصوصا بعد از یائسگی، سرعت کاهش تراکم استخوان را بیشتر میکند. البته این به معنی قطعی بودن بیماری نیست. سبک زندگی، تغذیه، فعالیت بدنی، سابقه خانوادگی و مصرف بعضی داروها هم در این عامل نقش دارند.
شناخت عوامل خطر کمک میکند پوکی استخوان زودتر تشخیص داده شود، قبل از اینکه شکستگی لگن، مچ یا ستون فقرات کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. در ادامه، مهمترین نکاتی که هر خانمی باید درباره سلامت استخوان بداند را مرور میکنیم.
کاهش تراکم استخوان از چه سنی آغاز میشود؟
کاهش تراکم استخوان معمولا یک روند تدریجی است و از سالها قبل از تشخیص شروع میشود. استخوانها در جوانی به بالاترین میزان تراکم خود میرسند و بعد از آن، با افزایش سن، روند تحلیل استخوان آرامآرام بیشتر میشود.
در خانمها، اهمیت این موضوع از سالهای نزدیک به یائسگی بیشتر میشود. ممکن است فرد هنوز علامت خاصی نداشته باشد، اما تراکم استخوان در حال کاهش باشد. به همین دلیل، پوکی استخوان را بیماری خاموش مینامند.
سن شروع بررسی به شرایط فرد بستگی دارد. اگر سابقه شکستگی با ضربه خفیف، یائسگی زودرس، مصرف طولانیمدت کورتون، وزن بسیار پایین، بیماریهای زمینهای یا سابقه خانوادگی پوکی استخوان وجود داشته باشد، پزشک ممکن است بررسی تراکم استخوان را زودتر پیشنهاد کند.
یائسگی چگونه تراکم استخوانها را کاهش میدهد؟
یائسگی یکی از مهمترین نقاط تغییر در سلامت استخوان زنان است. بعد از یائسگی، سطح هورمون استروژن کاهش پیدا میکند که نقش محافظتی برای استخوانها دارد و کاهش آن باعث میشود سرعت تحلیل استخوان بیشتر شود.
به همین دلیل، چند سال اول بعد از یائسگی برای سلامت استخوان بسیار مهم است. در این دوره، بعضی خانمها بدون اینکه درد یا علامت واضحی داشته باشند، بخشی از تراکم استخوان خود را از دست میدهند.
یائسگی زودرس هم میتواند ریسک را بالاتر ببرد؛ چون استخوانها مدت بیشتری با سطح پایین استروژن روبهرو میشوند. در این شرایط، بررسی زودتر و اصلاح سبک زندگی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نکته مهم این است که یائسگی بهتنهایی به معنی ابتلا به پوکی استخوان نیست. اما اگر با کمتحرکی، کمبود ویتامین D، مصرف کم کلسیم، سیگار، لاغری شدید یا سابقه خانوادگی همراه شود، احتمال مشکل بیشتر میشود.
علائم هشداردهنده پوکی استخوان چیست؟
پوکی استخوان در مراحل اولیه معمولا علامت واضحی ندارد. بسیاری از افراد تا زمانی که دچار شکستگی نشوند، متوجه کاهش تراکم استخوان نمیشوند. همین موضوع باعث میشود غربالگری و توجه به عوامل خطر اهمیت زیادی داشته باشد. با پیشرفت بیماری، ممکن است نشانههای زیر دیده شود:
- شکستگی با ضربه خفیف یا زمین خوردن ساده
- کوتاه شدن قد نسبت به سالهای قبل
- قوز شدن پشت یا تغییر حالت ستون فقرات
- درد مداوم پشت، بهخصوص اگر همراه با شکستگیهای فشاری مهره باشد
- شکستگی مچ، لگن یا مهره بدون آسیب شدید
البته هر درد استخوانی یا کمردردی به معنی پوکی استخوان نیست. اما اگر خانمی بالای سن میانسالی است یا عوامل خطر دارد، این علائم باید جدیتر بررسی شوند. تشخیص درست فقط با توجه به علائم انجام نمیشود و معمولا به آزمایش تراکم استخوان نیاز دارد.
چه کسانی باید زودتر سنجش تراکم استخوان انجام دهند؟
بعضی خانمها به دلیل داشتن عوامل خطر، بهتر است زودتر درباره انجام اسکن DEXA با پزشک مشورت کنند؛ حتی اگر هنوز درد یا شکستگی نداشته باشند. بررسی زودتر معمولا برای افرادی اهمیت بیشتری دارد که یکی از شرایط زیر را دارند:
- یائسگی زودرس یا قطع قاعدگی پیش از سن معمول
- سابقه شکستگی با ضربه خفیف، مانند زمین خوردن ساده
- سابقه پوکی استخوان یا شکستگی لگن در والدین
- مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی
- وزن بسیار پایین یا کاهش وزن شدید
- ابتلا به بعضی بیماریهای گوارشی، کلیوی، تیروئیدی یا التهابی
- کمتحرکی طولانیمدت، سیگار کشیدن یا مصرف زیاد الکل
- سابقه بیماریهایی که جذب کلسیم و ویتامین D را مختل میکنند
برای خانمهای بالای ۶۵ سال نیز سنجش تراکم استخوان اهمیت بیشتری پیدا میکند. بااینحال، تصمیم نهایی باید بر اساس وضعیت فرد، داروهای مصرفی، سابقه بیماری و احتمال شکستگی گرفته شود.
چه آزمایشهایی برای بررسی تراکم استخوان انجام میشود؟
مهمترین روش بررسی تراکم استخوان، اسکن DEXA یا DXA است. این آزمایش با دوز پایین اشعه ایکس انجام میشود ومعمولاً تراکم استخوان نواحی مهمی مثل ستون فقرات و لگن را اندازهگیری میکند.
این تست سریع، بدون درد و غیرتهاجمی است و نتیجه آن به پزشک کمک میکند تا مشخص کند فرد تراکم استخوان طبیعی دارد، دچار استئوپنی است یا به پوکی استخوان مبتلا شده است. استئوپنی یعنی تراکم استخوان کمتر از حد طبیعی است، اما هنوز به مرحله پوکی استخوان نرسیده است.
گاهی پزشک علاوه بر اسکن تراکم استخوان، آزمایش خون هم درخواست میکند. این آزمایشها میتوانند وضعیت ویتامین D، کلسیم، عملکرد کلیه، تیروئید یا بعضی عوامل زمینهای مؤثر بر استخوان را بررسی کنند.
اگر فرد سابقه شکستگی داشته باشد یا داروهایی مصرف کند که روی استخوان اثر میگذارند، پزشک ممکن است بررسی دقیقتری انجام دهد. هدف این است که فقط عدد تراکم استخوان دیده نشود، بلکه خطر واقعی شکستگی هم ارزیابی شود.
چگونه خطر شکستگی ناشی از پوکی استخوان را کاهش دهیم؟
پیشگیری از شکستگی فقط به مصرف دارو محدود نمیشود. مهمترین کار این است که استخوان قویتر بماند و احتمال زمین خوردن کمتر شود که این دو موضوع باید همزمان پیگیری شوند. برای کاهش خطر شکستگی، این اقدامات کمککننده هستند:
- مصرف کافی کلسیم از غذاهایی مثل لبنیات، سبزیجات برگ سبز و منابع مناسب دیگر
- اصلاح کمبود ویتامین D طبق نظر پزشک
- انجام ورزشهای تحمل وزن مثل پیادهروی، تمرینهای مقاومتی و حرکات تقویتی
- تمرین تعادل برای کاهش احتمال زمین خوردن
- ترک سیگار و محدود کردن مصرف الکل
- بررسی بینایی و اصلاح مشکلاتی که خطر سقوط را بالا میبرند
- ایمنسازی خانه مثل جمع کردن فرشهای لغزنده و استفاده از نور کافی
- مصرف منظم داروهای پوکی استخوان، اگر پزشک تجویز کرده باشد
در افرادی که تراکم استخوان پایین یا سابقه شکستگی دارند، درمان باید جدیتر دنبال شود. بعضی داروها میتوانند خطر شکستگی را کاهش دهند، اما انتخاب دارو به سن، نتیجه DEXA، سابقه شکستگی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
کلام آخر
پوکی استخوان در زنان قابل پیشگیری کامل در همه موارد نیست، اما میتوان خطر آن را کم کرد و جلوی بسیاری از شکستگیها را گرفت. شروع مراقبت از استخوانها نباید به بعد از شکستگی موکول شود. اگر فرد در سنین نزدیک به یائسگی است، سابقه خانوادگی دارد یا قبلا شکستگی با ضربه کم را تجربه کرده، بهتر است برای ارزیابی دقیقتر با پزشک مشورت کند.
برای بررسی مشکلات استخوان، مفاصل و دردهای اسکلتی، میتوانید از صفحه بهترین دکترهای ارتوپد کرج استفاده کنید و پزشکان فعال این حوزه را ببینید. وبسایت نوبتدهی آنلاین دکتردکتر امکان مشاهده پزشکان، مقایسه اطلاعات و دریافت نوبت آنلاین را فراهم میکند تا شروع پیگیری درمان برای کاربران سادهتر شود.