خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: نشست «تابآوری در دوران سخت» با حضور علیرضا شیری روانشناس و نویسنده در خانه صفوی اصفهان برگزار شد؛ نشستی که در آن وضعیت روانی جامعه ایران در سالهای اخیر و راههای مواجهه فردی و اجتماعی با بحرانها از جمله جنگ تحمیلی مورد بررسی قرار گرفت.
وی در این نشست با اشاره به مجموعهای از فشارهای اجتماعی و اقتصادی و رخدادهای پرتنش سالهای اخیر همچون جنگ رمضان اظهار کرد: جامعه ایران در معرض حجم بالایی از تجربههای آسیبزا قرار گرفته است؛ تجربههایی که از همهگیری کرونا تا نوسانات اقتصادی، کاهش ارزش پول ملی، تنشهای اجتماعی و نااطمینانیهای گسترده را دربرمیگیرد و آثار روانی عمیقی بر زندگی روزمره شهروندان گذاشته است.
تابآوری روانی جامعه ایران زیر فشار بحرانهای پیدرپی
این روانشناس اظهار کرد: وقتی رویدادهای دشوار به صورت پیدرپی رخ میدهند ذهن و بدن انسان فرصت کافی برای بازیابی پیدا نمیکند و همین امر موجب میشود بسیاری از افراد احساس فرسودگی روانی، اضطراب شدید یا ناامیدی را تجربه کنند.
وی ادامه داد:در چنین شرایطی بسیاری از افراد گمان میکنند تنها کسانی هستند که چنین تجربهای دارند، در حالی که واقعیت این است که احساس رنج و اضطراب در این شرایط تجربهای مشترک میان بخش بزرگی از جامعه است.
شیری با اشاره به مفهوم تروما در روانشناسی توضیح داد: تروما صرفاً به معنای یک حادثه بزرگ و ناگهانی نیست بلکه گاه مجموعهای از رویدادهای کوچک اما مداوم میتواند تأثیری مشابه یا حتی شدیدتر بر روان انسان بگذارد.
وی اظهار کرد: در جامعهای که مردم به طور مداوم با اخبار ناگوار، نااطمینانی اقتصادی و نگرانی نسبت به آینده روبهرو هستند احتمال بروز واکنشهای روانی شدید افزایش مییابد. از طرفی بسیاری از افراد در چنین شرایطی نشانههایی مانند اضطراب دائمی، بیخوابی، کاهش تمرکز، تحریکپذیری یا احساس ناامیدی را تجربه میکنند.
این طرحواره درمانگر افزود: این واکنشها تنها در سطح روان باقی نمیمانند بلکه اغلب به شکل واکنشهای جسمی نیز ظاهر میشوند. به گفته شیری بدن انسان در برابر فشارهای روانی طولانیمدت واکنش نشان میدهد و ممکن است فرد دچار علائمی مانند تهوع، گرفتگی عضلات، دردهای گوارشی یا احساس فشار در قفسه سینه شود.
وی اظهار کرد: بسیاری از مراجعهکنندگان در جلسات درمانی تصور میکنند دچار بیماری جسمی جدی شدهاند در حالی که بخش مهمی از این علائم ریشه در اضطرابهای شدید دارد.
شیری در ادامه سخنان خود به یکی از تجربههای رایج در شرایط جنگ اشاره کرد و گفت: بسیاری از افراد در این دورهها با احساسات متناقض روبهرو میشوند.
وی اظهار کرد: ممکن است فرد در یک لحظه خبر ناگواری را بشنود و در لحظهای دیگر تجربهای خوشایند داشته باشد و همین امر باعث شود احساس عذاب وجدان کند. چنین واکنشی طبیعی است و نشاندهنده پیچیدگی نظام عاطفی انسان است.
شیری تأکید کرد: غم و اندوه در شرایط دشوار طبیعی است اما زمانی که این احساسات به شکل مزمن و فلجکننده درآیند میتوانند به عاملی مخرب تبدیل شوند.
وی با اشاره به مفهوم عاملیت در روانشناسی اظهار کرد: یکی از خطرناکترین پیامدهای بحرانهای طولانیمدت احساس درماندگی است. به گفته وی وقتی افراد تصور میکنند هیچ کنترلی بر زندگی خود ندارند به تدریج انگیزه اقدام و تلاش را از دست میدهند.
نقش عاملیت فردی و روتینهای روزانه در کاهش اضطراب
این نویسنده تأکید کرد: انسان موجودی عاملیتمند است و حتی در سختترین شرایط نیز میتواند بخشهایی از زندگی خود را مدیریت کند. وی افزود عاملیت به معنای کنترل کامل جهان نیست بلکه به معنای توانایی تأثیرگذاری بر برخی جنبههای زندگی روزمره است.
وی برای توضیح این موضوع به اهمیت روتینهای روزانه اشاره و در ادامه اظهار کرد: ایجاد نظمهای کوچک در زندگی میتواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش اضطراب داشته باشد. از طرفی کارهایی ساده مانند بیدار شدن در ساعت مشخص، پیادهروی کوتاه، خواندن چند صفحه کتاب یا نوشتن چند خط یادداشت میتواند به مغز پیام ثبات و امنیت بدهد.
شیری اظهار کرد: در شرایطی که بسیاری از عوامل بیرونی خارج از کنترل انسان هستند همین اقدامات کوچک میتواند احساس کنترل را تا حدی بازگرداند.
وی در ادامه به نقش رسانهها و جریان مداوم اخبار در افزایش اضطراب اجتماعی اشاره کرد و گفت: یکی از ویژگیهای دنیای امروز سرعت بالای گردش اطلاعات است. بسیاری از خبرها به گونهای منتشر میشوند که توجه و هیجان مخاطب را برانگیزند و در نتیجه ذهن افراد به طور مداوم در معرض محرکهای اضطرابآور قرار میگیرد.
این روانشناس تاکید کرد: اگر فرد احساس میکند توان روانی او برای تحمل حجم بالای اخبار کاهش یافته است بهتر است مصرف خبری خود را مدیریت کند.
وی افزود: محدود کردن دریافت اخبار به معنای بیتفاوتی نسبت به مسائل اجتماعی نیست بلکه نوعی مراقبت از سلامت روان است. همانگونه که انسان در برابر مصرف بیش از حد مواد غذایی مضر احتیاط میکند باید در برابر مصرف بیرویه اطلاعات نیز حساس باشد.
بازخوانی نمونههای تاریخی تابآوری و اخلاقمندی در بحرانها
شیری در بخش دیگری از سخنان خود برای روشنتر شدن مفهوم تابآوری به نمونههایی از تاریخ اجتماعی ایران اشاره کرد. وی اظهار کرد در بسیاری از دورههای تاریخی افراد و گروههایی توانستهاند در شرایط بسیار دشوار رفتارهایی مسئولانه و اخلاقی از خود نشان دهند.
وی با اشاره به روایتهایی از دوره قحطی در اصفهان گفت: در آن دوره برخی از بازرگانان و چهرههای اقتصادی تلاش کردند با حمایت از مردم از فروپاشی اجتماعی جلوگیری کنند.
این مدرس دانشگاه در این زمینه به نام ابراهیم ملکالتجار اشاره کرد و گفت: در برخی روایتهای تاریخی آمده است که وی در دورهای که بسیاری از خانوادهها در آستانه از دست دادن خانههای خود بودند اقدام به خرید خانههای آنان با قیمتی بالاتر از ارزش واقعی کرد تا خانوادهها بتوانند در همان خانهها باقی بمانند. چنین اقدامهایی نمونهای از تبدیل رنج به کنشی سازنده است.
وی تأکید کرد: بازخوانی این روایتها به معنای ستایش گذشته نیست بلکه هدف از آن نشان دادن ظرفیتهای اخلاقی انسان در مواجهه با بحران است همچنین تاریخ نشان میدهد که حتی در دشوارترین شرایط نیز امکان کنش مسئولانه و اخلاقی وجود دارد.
شیری در ادامه سخنان خود به نمونهای دیگر از تابآوری اشاره کرد و گفت: در تاریخ معاصر ایران نیز نمونههایی از این نوع نگاه بلندمدت دیده میشود.
وی با اشاره به روایتهایی درباره خاندان خسروشاهی و فعالیتهای صنعتی آنان اظهار کرد: حتی پس از مصادره اموال این خانواده در سالهای پس از انقلاب نیز برخی اعضای این خاندان بر ادامه فعالیتهای صنعتی و حفظ کیفیت تولید دارو تأکید داشتند.
به گفته وی در یکی از روایتها آمده است که یکی از فرزندان این خانواده در گفتگویی با یکی از مدیران کارخانه اظهار کرده است که اگر داروی باکیفیت به دست مردم ایران برسد همین موضوع برای آنان ارزشمند است.
شیری اظهار کرد: این نوع نگاه نشان میدهد که برخی افراد حتی در شرایط از دست دادن سرمایه و موقعیت اجتماعی نیز میتوانند نگاه اخلاقی و بلندمدت خود را حفظ کنند.
یکی از چالشهای جدی جامعه معاصر گسترش دو قطبیهای اجتماعی است
وی در ادامه سخنان خود به وضعیت روابط اجتماعی در جامعه امروز اشاره کرد و گفت: یکی از چالشهای جدی جامعه معاصر گسترش دو قطبیهای اجتماعی است. در فضای دو قطبی افراد تمایل دارند دیگران را به سرعت در یکی از دو سوی یک تقابل قرار دهند و همین امر موجب افزایش تنشهای اجتماعی میشود.
این روانشناس اظهار کرد: در چنین فضایی تحمل دیدگاههای متفاوت دشوارتر میشود و افراد به سرعت به برچسبزنی روی میآورند. برای کاهش این تنشها لازم است ظرفیت تحمل اختلاف نظر در جامعه افزایش یابد از طرفی انسانها پیچیدهتر از آن هستند که بتوان آنان را تنها در قالب چند برچسب ساده تعریف کرد.
وی همچنین به تجربههای شخصی خود از مواجهه با شرایط پرتنش اشاره کرد و گفت: بسیاری از افراد در سالهای اخیر با موقعیتهایی روبهرو شدهاند که احساس ناامنی یا خطر را در آنان افزایش داده است.
شیری افزود: تجربه نزدیک شدن به خطر میتواند اثرات عمیقی بر ذهن انسان بگذارد و حتی پس از پایان آن رویداد نیز در حافظه عاطفی فرد باقی بماند.
وی در ادامه به مدلی برای مدیریت مسائل زندگی اشاره کرد و افزود: بسیاری از مشکلات زمانی پیچیدهتر میشوند که انسان نتواند نسبت خود را با آنها مشخص کند. وی گفت یکی از راههای مواجهه با مسائل دشوار تشخیص این است که مسئله در کدام مرحله قرار دارد.
این روانشناس در توضیح این موضوع پنج وضعیت را مطرح کرد و اظهار کرد: نخستین مرحله فهم مسئله است؛ مرحلهای که در آن فرد تلاش میکند ماهیت مشکل را به درستی درک کند. مرحله دوم حل مسئله است که در آن فرد برای تغییر وضعیت اقدام میکند. مرحله سوم هضم مسئله است؛ وضعیتی که در آن فرد میپذیرد برخی رویدادها قابل تغییر نیستند اما میتوان آنها را درونی و معناپردازی کرد.
به گفته وی مرحله چهارم حذف مسئله است؛ یعنی زمانی که فرد تشخیص میدهد مسئلهای در زندگی او ضروری نیست و میتواند آن را کنار بگذارد. مرحله پنجم نیز حمل مسئله است؛ وضعیتی که فرد بدون تلاش برای فهم یا حل مشکل سالها بار آن را بر دوش میکشد.
این مدرس دانشگاه اظهار کرد: بسیاری از افراد در مرحله حمل مسئله باقی میمانند و همین امر موجب فرسایش روانی آنان میشود. وی تأکید کرد شناخت این مراحل میتواند به افراد کمک کند تا تصمیم بگیرند چگونه با مسائل زندگی مواجه شوند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت روابط انسانی در افزایش تابآوری اشاره کرد و گفت: یکی از مهمترین منابع حمایت روانی داشتن دستکم یک رابطه قابل اعتماد است. انسانها برای تحمل فشارهای زندگی نیاز دارند بدانند که در لحظههای دشوار کسی هست که بتوانند با او سخن بگویند.
شیری اظهار کرد: داشتن تعداد زیادی دوست لزوماً به معنای داشتن حمایت واقعی نیست بلکه کیفیت روابط اهمیت بیشتری دارد. گاه وجود یک دوست صمیمی میتواند تأثیر عمیقتری بر سلامت روان داشته باشد تا مجموعهای از ارتباطات سطحی.
بسیاری از افراد در شرایط دشوار با رجوع به منابع معنوی احساس آرامش بیشتری پیدا میکنند
وی همچنین به نقش معنویت در افزایش تابآوری اشاره کرد و گفت: بسیاری از افراد در شرایط دشوار با رجوع به منابع معنوی احساس آرامش بیشتری پیدا میکنند.
به گفته وی معنویت لزوماً به معنای پیروی از یک چارچوب مذهبی خاص نیست بلکه میتواند به شکل تجربه ارتباط با طبیعت، هنر، شعر یا تأملات فلسفی نیز بروز پیدا کند.
این روانشناس اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد احساس پیوند با چیزی بزرگتر از دغدغههای روزمره است. از طرفی چنین احساسی میتواند به انسان کمک کند تا رنجهای زندگی را در چارچوبی گستردهتر معنا کند.
وی در ادامه به اهمیت مراقبت از بدن اشاره کرد و گفت: سلامت روان بدون توجه به وضعیت جسمانی امکانپذیر نیست. بدن و ذهن به طور پیوسته بر یکدیگر تأثیر میگذارند و به همین دلیل فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و تغذیه مناسب میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری داشته باشد.
این روانشناس به نظریههای روانشناسی تحلیلی و دیدگاههای کارل گوستاو یونگ درباره ناخودآگاه اشاره کرد و گفت: یونگ معتقد بود که ناخودآگاه از طریق نمادها و تصاویر با انسان ارتباط برقرار میکند و یکی از مهمترین این مسیرها رویاها هستند.
وی افزود: در بسیاری از موارد رویاها میتوانند نشانههایی از وضعیت روانی فرد را بازتاب دهند. از طرفی تحلیل رویا به معنای ارائه تعبیرهای قطعی و ساده نیست بلکه نیازمند توجه به زمینه زندگی فرد و نمادهای شخصی اوست.
شیری اظهار کرد: در برخی روایتهای تاریخی از یونگ آمده است که رویاهای برخی افراد پیش از وقوع رویدادهای مهم به آنان هشدار دادهاند.چنین روایتهایی نشان میدهد که روان انسان لایههای پیچیدهای دارد که هنوز به طور کامل شناخته نشدهاند.
وی در ادامه سخنان خود به نقش کتابخوانی در تقویت تفکر انتقادی اشاره کرد و گفت: مطالعه زمانی ارزشمند است که با پرسشگری همراه باشد.
این نویسنده اظهار کرد: خواننده باید هنگام مطالعه از خود بپرسد نویسنده چه میگوید، استدلال او بر چه فرضهایی استوار است و چه شواهدی برای ادعای خود ارائه میدهد چنین رویکردی به مطالعه میتواند قدرت تحلیل و تشخیص را در افراد افزایش دهد.
وی افزود: در برخی سنتهای فکری جهان، از جمله در میان اندیشمندان ، فرهنگ پرسشگری و گفتوگوی انتقادی نقش مهمی در شکلگیری اندیشه داشته است.
شیری تأکید کرد: هدف از مطالعه صرفاً انباشتن اطلاعات نیست بلکه پرورش توانایی تفکر مستقل است. حتی خواندن چند صفحه کتاب و اندیشیدن عمیق درباره آن میتواند تأثیری بیشتر از خواندن سریع دهها صفحه بدون تأمل داشته باشد.
تمرکز بر گامهای کوچک میتواند احساس کنترل و امید را تقویت کند
وی بر اهمیت اقدامات کوچک در زندگی روزمره تأکید کرد و اظهار کرد: در شرایطی که آینده برای بسیاری از افراد مبهم به نظر میرسد تمرکز بر گامهای کوچک میتواند احساس کنترل و امید را تقویت کند.
این روانشناس گفت: انجام کارهای سادهای مانند پیادهروی روزانه، خواندن یک صفحه کتاب، گفتوگو با یک دوست یا نوشتن چند خط یادداشت میتواند به بازسازی تدریجی آرامش روانی کمک کند.
وی اظهار کرد:اگر افراد بتوانند با آگاهی بیشتر از خود و دیگران مراقبت کنند و روابط انسانی خود را تقویت کنند امکان عبور از دورههای دشوار افزایش خواهد یافت.